उनी एक वर्षमै मर्छन् भन्ने थाहा थियो सावित्रीले उनैलाई रोजिन्

सत्यवानको टाउको सावित्रीको काखमा थियो, जब जंगलको स्वर बदलियो।

केही क्षणअघि उनी दाउरा काटिरहेका थिए। अचानक टाउको चर्कियो, शरीर कमजोर भयो र पल्टिन आग्रह गरे। सावित्रीले एक वर्षदेखि यही दिन गन्दै आएकी थिइन्। यो साधारण बेहोसी होइन भन्ने उनलाई थाहा थियो।

यम आएर सत्यवानको प्राण लिएर दक्षिणतिर हिँडे।

सावित्री उठिन्।

मृत्युलाई बलले रोक्न सक्दिनथिन्। उनले अझ कठिन काम गरिन् पछिपछि हिँडिन्, सुन्न बाध्य पार्ने गरी बोलिन्, र यस्तो भविष्य मागिन् जुन सत्यवानबिना पूरा हुनै सक्दैनथ्यो।

वर पाउनुअघि एक्लो राजकुमारी

कथा महाभारतको वनपर्वमा आउँछ। वनवासमा दुःखी युधिष्ठिरलाई सुनाइने यो कथा सत्यवानबाट होइन, मद्रदेशका राजा अश्वपतिबाट सुरु हुन्छ। उनी सन्तानका लागि लामो तप र आराधना गर्छन्। अन्ततः छोरी जन्मिन्छिन् सावित्री।

उनी तेज, शिक्षा र आत्मविश्वासमा यति प्रभावशाली हुन्छिन् कि वर खोज्न आउने राजकुमारहरू नजिकिन डराउँछन्। दरबारको प्रशंसा दूरी बन्छ। अरूको संकोचले जीवन रोकिएपछि अश्वपति छोरीलाई स्वयं योग्य पति खोज्न पठाउँछन्।

सावित्री वन, आश्रम र विभिन्न राज्य पार गर्छिन्। त्यहाँ उनले सत्यवानलाई देख्छिन्। उनी अन्धा र राज्यच्युत राजा द्युमत्सेनका छोरा हुन्। परिवार दरबार गुमाएर वनमा बस्छ। सत्यवानसँग राज्य, सेना वा वैभव छैन। तर उनको चरित्र, सेवा र ज्ञानले सावित्रीको निर्णय स्थिर हुन्छ।

घर फर्कँदा ऋषि नारद उपस्थित हुन्छन्। पिता सोध्छन् कसलाई रोज्यौ? सावित्री सत्यवानको नाम लिन्छिन्।

नारद उनका सबै गुणको प्रशंसा गर्छन्। अनि कथालाई कस्ने वाक्य बोल्छन् सत्यवानमा एउटा मात्र दोष छ; आजदेखि ठीक एक वर्षपछि उनको मृत्यु हुनेछ।

कोठाको हावा बदलिन्छ। छोरीलाई आफैँ रोज्न पठाएका पिता अब फेरि रोज्न भन्छन्।

"निर्णय एकपटक हुन्छ"

अश्वपतिले सत्यवान गरीब वा वनवासी भएकाले विरोध गरेका होइनन्। भविष्यवाणीले डराएका हुन्। उस्तै गुण भएको तर लामो आयु पाउने अर्को युवक खोज्न आग्रह गर्छन्।

सावित्रीको उत्तर शान्त छ। अंश एकपटक बाँडिन्छ। छोरी एकपटक दिइन्छ। पति एकपटक रोजिन्छ। सत्यवान लामो बाँचून् वा छोटो, गुणी होऊन् वा नहोऊन् उनले निर्णय गरिसकेकी छन्।

यो अज्ञानलाई भक्ति नाम दिएको होइन। उनले चेतावनी पूर्ण रूपमा सुनेकी छन्। जोखिम लुकाइएको छैन। प्रेमले भविष्यवाणी स्वतः बदल्छ भन्ने भ्रम पनि व्यक्त गर्दिनन्। सबैले अन्तिम ठानेको तथ्य जान्दाजान्दै निर्णय गर्छिन्।

पछिल्ला सारांशले उनलाई आज्ञाकारी पत्नी मात्र बनाउँदा यही पहिलो निर्णय हराउँछ। कथाको सुरुवाती परिभाषित काम पिता वा ऋषिको आज्ञा मान्नु होइन। दुवैले निर्णय फेर्न भन्छन्; उनी सम्मानसाथ अस्वीकार गर्छिन्।

अन्ततः पिता सहमत हुन्छन्। सावित्री सत्यवानसँग विवाह गरेर द्युमत्सेनको वनघरमा जान्छिन्। राजकीय वस्त्र छोडेर वल्कल लगाउँछिन्। सासूससुराको सेवा र नयाँ जीवनको काम सम्हाल्छिन्। तर समर्पणको अर्थ सोचाइ छोड्नु होइन। नारदले तोकेको मिति उनले मनभित्र राखेकी छन्।

हरेक सूर्योदयले एक वर्षबाट एउटा दिन घटाउछ।

विवाहपछि सत्यवानसँग बितेको समय महाकाव्यले विस्तृत रूपमा बनाउँदैन। यही संयम महत्त्वपूर्ण छ। हामीलाई उनीहरूको दैनिक हाँसो, सानो झगडा वा वनको प्रत्येक साँझ थाहा छैन। त्यसैले कथा मनले सजाउँदा "यस्तै भएको थियो" भन्नु हुँदैन। निश्चित कुरा यति हो सावित्री प्रेमसँगै गणना पनि बोकेर बाँच्छिन्।

मौनमा गनिएको एक वर्ष

सत्यवानलाई भविष्यवाणी थाहा भएको संकेत स्पष्ट छैन। सावित्रीलाई थाहा छ।

यही असमान ज्ञान कथाको शान्त तनाव हो। उनी सँगै काम गर्छिन्, अन्धा सासूससुरासँग बोल्छिन्, घरको जिम्मेवारी पूरा गर्छिन् र तोकिएको दिन नजिकिएको हेर्छिन्। सुखका दिनमा पनि अन्तिम दिनको छाया छ। तर उनी प्रत्येक क्षणलाई शोकको घोषणा बनाउँदिनन्।

दिन आउनुभन्दा तीन रातअघि सावित्री कठोर उपवास र जागरण बस्छिन्। द्युमत्सेनले कमजोर शरीर देखेर चिन्ता गर्छन्। उनी व्रत पूरा गर्छिन्। अन्तिम क्षणमा आत्तिएर ब्रह्माण्डसँग सौदा गर्न थालेकी होइनन्; टार्न नसक्ने दिन प्रवेश गर्न शरीर र मन तयार पार्दै छन्।

भविष्यवाणीको बिहान सत्यवान बन्चरो लिएर फल र दाउरा खोज्न जान्छन्। सावित्री साथ जान अनुमति माग्छिन्। उपवासले थकित भएकाले सासूससुरा रोक्न खोज्छन्। उनी वनको फुलेको रूप हेर्न मन भएको बताउँछिन् र नम्रतासाथ अडिन्छिन्।

पूरा कारण उनी र श्रोतालाई मात्र थाहा छ।

बाटो सुन्दर छ। चरा बोल्छन्, रूखमा फल छन्, हावा उज्यालो छ। सत्यवानले वनको सौन्दर्य देखाउँछन्। सावित्रीले त्यही दृश्य अर्को प्रकाशमा हेर्छिन्। सुन्दरताले गणना बिर्साउँदैन; हरेक कुरा अन्तिम हुन सक्ने भएकाले झन् तीव्र बनाउँछ।

उनी "आज तिमी मर्छौ" भनेर यात्रा भयले भरिदिन्नन्। उनी सँगै हिँड्छिन्। कहिलेकाहीँ प्रेम भविष्य बताउनु मात्र होइन; अर्को व्यक्तिको सामान्य बिहानलाई अन्तिमसम्म सामान्य रहन दिनु पनि हुन सक्छ। तर यस्तो मौनलाई आधुनिक जीवनको सार्वभौम नियम बनाउनु हुँदैन। यहाँ उनी भविष्यवाणीको पौराणिक ज्ञान बोकेकी पात्र हुन्, चिकित्सा सूचना लुकाउने उदाहरण होइनन्।

वनभित्र प्रत्येक कदमसँग उनको तयारी र डर सँगै जान्छ। बन्चरो सत्यवानको काँधमा छ। सावित्रीको काँधमा मिति।

बन्चरो पहिले खस्यो

सत्यवान काम गर्छन्। पसिना आउँछ। अचानक टाउकोमा चर्को पीडा हुन्छ। शरीर छेडिएजस्तो भएको बताउँछन्। उभिन सक्दिनँ भन्छन्।

सावित्री भुइँमा बस्छिन् र उनको टाउको काखमा राख्छिन्।

यो कथाको निस्तब्ध केन्द्र हो। न सेना छ, न सिंहासन, न ठूलो श्राप। एउटा महिला रूखमुनि आफूले रोजेको मानिसको भार समातेर बसेकी छ। क्षणको अर्थ उनलाई ठ्याक्कै थाहा छ, तर साधारण मानवीय बलले सास रोक्न सक्दिनन्।

त्यसपछि पाश बोकेको गम्भीर, तेजस्वी, श्याम आकृति देख्छिन्। सत्यवानको टाउको राखेर हात जोड्छिन् र परिचय सोध्छिन्।

उनी यम हुन् न्याय र मृत्युका अधिपति। सत्यवान धर्मात्मा भएकाले प्राण लिन स्वयं आएको बताउँछन्। शरीरबाट सूक्ष्म पुरुष निकाल्छन् र दक्षिण दिशातिर हिँड्छन्।

सावित्री उठेर पछ्याउँछिन्।

यम फर्कन भन्छन्। पत्नीको कर्तव्य पूरा भयो, अब अन्त्येष्टि गर्नुपर्छ। जीवित मानिस हिँड्ने बाटो यो होइन।

उनी रोकिन्नन्। पति जहाँ लगिन्छ, आफूले सकुन्जेल त्यहाँसम्म जाने बताउँछिन्। उनको बोली मृत्यु छैन भन्ने चित्कार होइन। साथ, धर्म, सत्सङ्ग, करुणा र केही कदम सँगै हिँड्दा बन्ने विश्वासबारे बोल्छिन्।

यम सुन्छन्।

सावित्रीको पछ्याइ शारीरिक साहस मात्र होइन। उपवासपछि कमजोर शरीर, अँध्यारो हुँदै गएको वन र मानव सीमाभन्दा बाहिरको बाटो छ। तैपनि उनी वार्ताको अवसर जीवित राख्छिन्। यमले पहिलोपटक "फर्क" भन्दा कथा सकिन सक्थ्यो। उनको अर्को कदमले कथा अघि बढ्छ।

पहिलो वरले ससुराको आँखा खोल्यो

उनको वचनबाट प्रसन्न यम एउटा वर दिन्छन् सत्यवानको जीवनबाहेक जे मागे पनि।

सावित्री पहिलो वर आफ्ना लागि खर्च गर्दिनन्। अन्धा ससुरा द्युमत्सेनले दृष्टि र शक्ति पुनः पाऊन् भन्छिन्।

यम वर दिन्छन् र फर्कन भन्छन्। उनी हिँडिरहन्छिन्।

क्रम महत्त्वपूर्ण छ। उनले "पति देऊ" भनेर एउटै आग्रह दोहोर्याएर यमलाई थकाएकी होइनन्। उनले तोकिएको सीमा सुन्छिन् र त्यसभित्र बाटो बनाउँछिन्। पहिलो वरले विस्थापित वृद्धको दृष्टि र गरिमा फर्काउँछ। सत्यवान मरेपछि बाँकी रहने घरलाई पहिले सम्झिन्छिन्।

हिँड्दै उनले धर्म, सबै प्राणीप्रतिको दया र सज्जनको आचरणबारे बोल्छिन्। प्रशंसा खोक्रो चापलुसी होइन। प्रत्येक वाक्यले साझा नैतिक भूमि बनाउँछ। यम छल्नुपर्ने राक्षस होइनन्; सावित्रीले सम्मानसाथ सम्बोधन गर्ने न्यायका संरक्षक हुन्।

यम फेरि वर दिन्छन्, सत्यवानको जीवनबाहेक।

सावित्री द्युमत्सेनले गुमाएको राज्य फिर्ता पाऊन् भन्छिन्।

वर पूरा हुन्छ। दृष्टि र राज्य सत्यवानका पिताबाट खोसिएका दुवै कुरा पुनः आउने वाचा हुन्छ। रूखमुनि मृत शरीर रहेको बेला सावित्री त्यही घरको भविष्य विस्तार गरिरहेकी छन्।

यम फेरि भन्छन् धेरै टाढा आयौ, फर्क।

उनको पाइला रोकिन्न।

पहिलो दुई वरमा सावित्री बुहारीका रूपमा मात्र देखिँदिनन्। उनी वृद्ध र विस्थापित परिवारको भविष्य सोच्ने व्यक्ति हुन्। सेवा यहाँ मौन श्रम मात्र होइन; संकटमा कुन कुरा पहिले पुनःस्थापित गर्नुपर्छ भन्ने निर्णय पनि हो।

सत्यवानबिना पूरा नहुने भविष्य

अर्को वरमा सावित्री माइतीतर्फ फर्किन्छिन्। पिता अश्वपतिका छोरा छैनन्। उनी पितालाई वंश अघि बढाउने सय छोरा प्राप्त होऊन् भन्छिन्।

यम वर दिन्छन्।

विवाहले पहिलो घर मेटाएको छैन भन्ने यो महत्त्वपूर्ण क्षण हो। पतिको प्राण पछ्याइरहेकी बेला पनि उनले आफूलाई हुर्काउने र कठिन निर्णय स्वीकार्ने पिता सम्झिन्छिन्। उनको निष्ठा एक दिशामा मात्र बग्दैन।

यम अर्को वर दिन्छन्। सावित्री आफू र सत्यवानबाट सय पुत्र जन्मून् भन्छिन्।

यम स्वीकार्छन्।

शब्द दिइसकेपछि मात्र असम्भव शर्त स्पष्ट हुन्छ। सत्यवान मृत रहे सावित्रीले सत्यवानबाट सन्तान पाउन सक्दिनन्। उनले यमले लगाएको निषेध प्रत्यक्ष तोडेकी छैनन्। उनले यस्तो भविष्य मागेकी छन्, जसलाई सत्य बनाउन यमले लिएको जीवन फर्काउनैपर्छ।

कथनहरूले यसलाई चतुर वाक्जालजस्तो जोड दिन्छन्। बुद्धिमत्ता निश्चय छ, तर दृश्य त्यसभन्दा ठूलो छ। सावित्रीले यमलाई पूर्ण पुनर्स्थापनाको मार्गमा लगेकी छन्—दृष्टि, राज्य, माइतीको वंश, वैवाहिक वंश। प्रत्येक वरले हानि पुगेको वा खतरामा परेको सम्बन्ध सच्याउँछ। अन्तिम वाचाले ती सबै भविष्यको बीचमा हराइरहेको व्यक्ति देखाउँछ।

यम उनको निष्ठा, विवेक र वचनको बल स्वीकार्छन्। सत्यवानलाई मुक्त गर्छन् र दीर्घायु दिन्छन्।

जीवित मानिस नहिँड्ने भनिएको बाटोबाट सावित्री फर्कन्छिन्।

अब उनी मृत्युको पछाडि छैनन्।

उनको तर्कले यमलाई पराजित गरेको भन्दा यमको धर्मलाई पूर्ण बनाएको भन्नु उचित हुन्छ। यम आफ्नै वर झुटो हुन दिन सक्दैनन्। सावित्रीले न्यायका अधिपतिलाई अन्याय गर्न बाध्य पारेकी होइनन्; न्यायले स्वीकार गर्नुपर्ने परिणामसम्म पुर्याएकी छन्।

अँध्यारो वनमा सत्यवान ब्युँझिए

सावित्री सत्यवानको शरीरछेउ फर्कन्छिन् र फेरि टाउको काखमा राख्छिन्। उनी गहिरो निद्राबाट जस्तो ब्युँझन्छन्। किन नउठाएको र त्यो कालो पुरुष को थियो भनेर सोध्छन्।

रात परिसकेको छ।

सावित्री पहिलो सासमै सम्पूर्ण दैवी यात्रा सुनाउँदिनन्। घर फर्कौँ, बाटोमा वा पछि बताउँला भन्छिन्। सत्यवान अन्धा बाबुआमा चिन्ताले व्याकुल भए होलान् भनेर आतुर हुन्छन्। जीवन फर्केपछि उनको पहिलो चिन्ता प्रतीक्षा गरिरहेको परिवार हो।

दुवै अँध्यारो वन हुँदै फर्कन्छन्। बाटो अब बिहानको सुन्दरता होइन; काँडा, अन्धकार, थकाइ र घर पुग्ने हतार हो। सावित्रीले मृत्युको बाटो पार गरेपछि पनि साधारण बाटो आफैँ पार गर्नुपर्छ। चमत्कारले उनीहरूलाई आश्रममा तुरुन्त पुर्याउँदैन।

आश्रममा द्युमत्सेनको दृष्टि फर्किसकेको छ। छोरा नआएपछि उनी र पत्नी रातभर व्याकुल छन्। ऋषिहरू शुभ संकेतका आधारमा सत्यवान जीवित हुने आशा दिन्छन्। दम्पती आइपुग्दा व्यक्तिगत पुनर्जीवन सामूहिक विस्मय बन्छ।

सावित्री घटनाको कथा सुनाउँछिन्।

छिट्टै द्युमत्सेनको शत्रु पतन भएको र प्रजाले उनलाई राज्यमा फर्काउन खोजेको खबर आउँछ। वरहरू छुट्टाछुट्टै पुरस्कार होइनन्; धेरै पुस्ताको घर पुनः बनाउने क्रम हुन्। अश्वपतिले पनि प्रतिज्ञात पुत्र पाउँछन्। सावित्री र सत्यवानबाट सन्तान जन्मन्छन्।

यसैले कथा "मरेको पति, चतुर पत्नी, पुनर्जीवन" मात्र होइन। सुरुमा धेरै भविष्य संकटमा छन् दृष्टि र राज्य गुमाएको राजा, छोरा नभएका पिता, मृत्युको मिति भएको युवक, भोलि नभएको विवाह। सावित्रीले हिँड्दै ती सबै टुटेका भविष्य वरमा समेट्छिन्।

सत्यवान ब्युँझँदा विजयको दृश्य शान्त छ। उनको टाउको फेरि सावित्रीकै काखमा छ। दोहोरिएको चित्र उस्तै छ; त्यसको वरिपरिको संसार बदलिएको छ।

निर्णयबिनाको "पतिव्रता" धेरै सानो अर्थ हो

सावित्रीलाई पतिव्रताका लागि सम्मान गरिन्छ। तर यही शब्द महिलालाई हरेक खतरा सहन, हिंसात्मक सम्बन्ध नछोड्न वा आफूलाई मेटाउन दबाब दिने गरी प्रयोग भयो भने कथा विकृत हुन्छ।

उनी समाजले भन्यो भन्दै हानिकारक विवाहमा बसिरहेकी होइनन्। विवाहअघि पूर्ण चेतावनी सुनेर सत्यवान रोज्छिन्। संकटअघि तयारी गर्छिन्। यात्राभर बोल्छिन्। सासूससुराको रक्षा गर्छिन्, माइतीका पिता सम्झिन्छिन्, आफ्नै भविष्य माग्छिन् र अधिकारले "अब कुरा सकियो" भन्दा फर्कन अस्वीकार गर्छिन्।

यो कथालाई महिलाले दुर्व्यवहार सहनुपर्छ, चिकित्सा सहायता नलिनुपर्छ वा खतरनाक बलिदानबाट प्रेम प्रमाणित गर्नुपर्छ भन्न प्रयोग गर्न मिल्दैन। यमसँगको पौराणिक सामना घरको नियम होइन। कथाको शक्ति अनिवार्य दुःखमा होइन; आफ्नै निर्णयसँग जोडिएको प्रतिबद्धतामा छ।

सत्यवानलाई सावित्री उपयोगी भएकाले बचाइएको पनि होइन। उनको चरित्रले सावित्रीको छनोट जन्माउँछ र यमलाई स्वयं आउन योग्य बनाउँछ। तर निर्णायक काम पत्नीले गर्छिन्। कथाले परिवारको भाग्य बदल्ने विवेक महिलासँग हुन सक्छ भन्छ।

यसले प्रेम र बुद्धिलाई विपरीत पनि बनाउँदैन। सावित्री सावधानीपूर्वक तर्क गर्छिन् भन्दै प्रेम कम हुँदैन। अनुशासनले प्रेमलाई कार्यक्षम बनाउँछ। यमको शर्त सुन्छिन्, हरेक सम्बन्ध सम्झिन्छिन्, वरको क्रम मिलाउँछिन् र सत्यवान नफर्काई आफ्नै वचन पूरा गर्न नसकिने ठाउँमा मृत्युका देवतालाई पुर्याउँछिन्।

उनको बोली भक्तिको सजावट होइन। भक्ति काम गर्ने माध्यम हो।

आजका पाठकले सावित्रीको कथा सुन्दा "आदर्श पत्नी यस्तो हुनुपर्छ" भन्ने सूची बनाउनु भन्दा "उनले कुन क्षणमा आफ्नो निर्णय आफैँ गरिन्?" सोध्नु उपयोगी हुन्छ। पिता, ऋषि, ससुरा र यम सबैसँग उनी सम्मानसाथ बोल्छिन्। तर सम्मानले उनको निर्णय गर्ने अधिकार खोस्दैन।

मृत्युले सुनेका पाइला

सावित्रीको सबैभन्दा स्मरणीय कुरा अन्तिम वर मात्र नहुन सक्छ। हरेक वरअघि सुनिने कल्पित आवाज हो यम अघि हिँडिरहेका छन्, सावित्रीका पाइला पछाडि छन्।

"फर्क।" पाइला।

दृष्टि दिएर "फर्क।" पाइला।

राज्य दिएर "फर्क।" पाइला।

पितालाई सन्तान दिएर "फर्क।" पाइला।

उनको धैर्य ठूलो हल्ला होइन। मृत्युको अस्तित्व अस्वीकार गर्दिनन्। बोल्ने, सोच्ने र नैतिक अपिल गर्ने बाटो बाँकी रहँदासम्म सम्बन्धलाई एक्लै छोड्दिनन्।

आधुनिक पाठक एउटै पाठ खोज्न सक्छ साहसपूर्वक रोज, चतुर भएर बोल, निष्ठावान बन। कथा यस्तो एकल वाक्यमा अट्दैन। सावित्रीको शक्ति संयोजनमा छ: उनी रोज्छिन्, तयारी गर्छिन्, साथ दिन्छिन्, सुन्छिन्, तर्क गर्छिन्, दुवै परिवार सम्झिन्छिन् र व्यक्तिगत चाहनाभन्दा ठूलो भविष्य माग्छिन्।

फर्कँदा उनी एक्लै आउँदिनन्। उनका पछाडि दृष्टि फर्किएको छ, घर फर्किएको छ, माइती सम्झिएको छ, अजन्मा सन्तानको सम्भावना छ, र एक वर्षमै सकिने भनिएको सत्यवानको जीवन छ।

यसैले पुरानो कथा अझै सास फेर्छ। यसले प्रेमलाई शरीरछेउ बसेर प्रतीक्षा गर्ने भावना मात्र ठान्दैन। प्रेमलाई उठेर असम्भवको पछाडि हिँड्ने व्यक्ति बनाउँछ।

जंगलको बिहानमा सावित्रीसँग कुनै प्रमाण थिएन कि पाइला सफल हुन्छन्। यमको पहिलो निषेधपछि पनि अन्तिम परिणाम देखिएको थिएन। उनको साहस सफलताको पूर्वज्ञानबाट होइन, अर्को सही वाक्य बोल्न बाँकी छ भन्ने विश्वासबाट आउँछ।

अन्तिम चित्रमा सत्यवान जीवित छन्, तर कथा सावित्रीले मृत्यु जितिन् भनेर गर्वमा चिच्याउँदैन। उनीहरू घर फर्कन्छन्। वृद्ध बाबुआमाको चिन्ता शान्त पार्छन्। बिहानपछि राज्यको खबर आउँछ। असम्भव घटना फेरि घरको सामान्य जिम्मेवारीभित्र मिसिन्छ।

स्रोतहरू

• महाभारत, वनपर्व, पतिव्रता-माहात्म्य २९१–२९७, के. एम. गाङ्गुली अनुवाद।
• मत्स्य पुराण लगायतका पछिल्ला वा समानान्तर रूपलाई वनपर्वको कथासँग नाम नदिई मिसाइएको छैन।