नाता-सम्बन्धको शक्ति: नेपाली समाजलाई जोडेर राख्ने अदृश्य धागो

हामी हरेक दिन थरी-थरी नाता बोलीमा प्रयोग गर्छौं बाजे, हजुरआमा, काका, मामा, फुपू, साला, भिनाजु, देवर, जेठान... तर कहिले रोकेर सोचेका छौं किन नेपाली भाषामा यति धेरै नाता-शब्द छन्? अंग्रेजीमा "अंकल" एउटै शब्दले काका, ठूलाबा, मामा, फुपाजु सबैलाई जनाउँछ। हामीकहाँ हरेक सम्बन्धको आफ्नै नाम छ र त्यो नाम मात्र होइन, त्यससँग जोडिएको माया, जिम्मेवारी र व्यवहार पनि छ।

यो संयोग होइन। यो नेपाली समाजको एउटा गहिरो विशेषता हो।

नेपाली नाता किन संसारमै अनौठो छ?

नेपाली ब्रहत् शब्दकोशले नाता भनेको "एउटै कुलमा जन्मनाले वा विवाह आदिले जोडिएको पारस्परिक सम्बन्ध" भनेर परिभाषित गर्छ। तर यो परिभाषाभन्दा नेपाली नाताको दायरा धेरै फराकिलो छ।

पश्चिमा समाजमा श्रीमान्-श्रीमती र उनीहरूबाट जन्मेको एक पुस्तामात्र निकटको नाता हुन्छ। साधारणतः १८ वर्ष पुगेपछि छोराछोरी आफ्नै घर खोज्छन्। बाबुआमाले पनि यसलाई स्वाभाविक मान्छन्।

नेपालमा भने चार-पाँच पुस्तासम्म नाता कायमै रहन्छ र त्यो नातालाई निर्वाह गर्ने तत्परता पनि त्यत्तिकै हुन्छ। चाडपर्वमा होस् या आपत्-विपत्मा, टाढा शहर वा विदेशमा पुगेका नातेदार पनि जहाँ भए पनि आइपुग्छन्।

मानवशास्त्री सुरेश ढकाल भन्छन् "नाताले हामी भन्ने अनुभूति ल्याउँछ, त्यो अनुभूतिले आपसमा बाँधेर राख्छ। मर्दापर्दा पनि नातागोतै चाहिन्छ।"

नेपाली नाताका आयाम

नेपाली समाजमा नाता-सम्बन्ध केवल रगतको सम्बन्धमा सीमित छैन। यसका कम्तीमा चार आयाम छन्:

रक्त र वैवाहिक सम्बन्ध

बाबु, आमा, छोरा, छोरी, दाजु, भाइ, दिदी, बहिनी यी रक्तसम्बन्धका नाता हुन्। विवाहपछि थपिन्छन् ससुरा, सासू, जेठान, देवर, नन्द, साली, भिनाजु, बुहारी... यी सबैको आ-आफ्नै नाम र आ-आफ्नै भूमिका छ।

मितेरी साइनो

नेपाली समाजमा उहिल्यैदेखि चलिआएको मितेरी एउटा असाधारण नाता हो। यसले जात, वर्ग, धर्म केही नमानी दुई परिवारलाई नातेदार बनाइदिन्छ। "अरू नाता सातपुस्ता, मीतको नाता १४ पुस्ता" भन्ने उक्तिले यो सम्बन्धको गहिराइ बुझाउँछ।

गुरु-शिष्य र धर्म-सम्बन्ध

धर्मपुत्र, धर्मपुत्री, धर्मपिता, धर्ममाता रगतको सम्बन्ध नभए पनि भावनाले जोडिने यी नातासम्बन्धले नेपाली समाजलाई झनै गाढा बनाएका छन्।

छिमेकीको नाता

"ज्यूँदाको जन्ती, मर्दाको मलामी" भनिने छिमेकीको नाता पनि नेपाली समाजमा कम महत्वको छैन। गाउँघरमा औपचारिक नाता नभए पनि छिमेकीलाई बा, आमा, काका, दाइ, दिदी भनेर बोलाउने चलन अझै कायम छ।

नाता-सम्बन्ध र सामाजिक सुरक्षा

नेपालमा पश्चिमा मुलुकमा जस्तो राज्यले सामाजिक सुरक्षाको पूर्ण सुनिश्चितता गरेको छैन। बुढेसकालको सहारा होस् या आपत्-विपत् परेका बेलाको भरथेग नातागोता र छिमेकी नै मुख्य आधार हुन्छन्।

समाजशास्त्री डिल्लीराम दाहाल भन्छन् "पश्चिमा समाजमा एक्लै बस्न, बाँच्न सिकाइएको छ। हाम्रो समाज र राज्य दुवैले सँगै बस्न सिकाएका छन्। हाम्रो संस्कारले पनि एक्लै बस्न, खान सिकाउँदैन।"

यो व्यावहारिक कुरा हो। विदेशीहरू नेपाली घरमा "पेइङ गेष्ट" भएर बस्दा घरपरिवारकै सदस्यजस्तो व्यवहार पाउँछन् त्यो नेपाली नाता-सम्बन्धको स्वाभाविक विस्तार हो।

नाता-सम्बन्ध र सामाजिकीकरण

नामी शिक्षण संस्थाबाट राम्रो ज्ञान पाइन्छ, तर संस्कार र नैतिक शिक्षा नातागोताबाटै पाइन्छ।

इतिहासविद् राजेश गौतम भन्छन् "बालबच्चाले ठूला मान्छेबाट सिक्ने भनेको नैतिक शिक्षा नै हो। नातिनातिनाले जुन स्नेह, प्रेम र स्याहार बाजेबज्यैबाट पाउँछन्, त्यस्तो स्याहार र संस्कार पाउने ठाउँ अरू कतै हुँदैन।"

यो कुरा संस्कृतको एउटा भनाइले झनै राम्ररी बुझाउँछ: आफ्नो नामले प्रख्यात भए उत्तम, बाबुको नामले प्रख्यात भए मध्यम, मामाको नामले प्रख्यात भए तेस्रो। अर्थात् आफ्नै भूमिका सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ, तर नाता-सम्बन्धको पनि त्यत्तिकै महत्व हुन्छ।

परिवर्तनको दबाब: के नाता-सम्बन्ध कमजोर हुँदैछ?

ईमानदारीका साथ स्वीकार गर्नुपर्छ नाता-सम्बन्धका स्वरूप फेरिँदै गएका छन्।

बसाइँसराइ र शहरीकरणले संयुक्त परिवारहरू टुक्रिएका छन्। रोजगारी र अध्ययनका लागि शहर र विदेश पुगेपछि पुस्तैनी गाउँसँगको सम्पर्क कम हुन थाल्छ। पहिले नाता-सम्बन्धको निकटता समाजले नै निर्माण गरेको हुन्थ्यो अहिले व्यक्तिगत इच्छा र सुविधाले बढी निर्धारण गर्न थालेको छ।

समाजशास्त्री चैतन्य मिश्र ऐतिहासिक दृष्टिकोणबाट हेर्छन् "कृषि पेशामा निर्भर हुँदासम्म युरोप होस् या अमेरिका, त्यहाँको पनि परिवार संरचना र नाता-सम्बन्ध हाम्रैजस्तो थियो। आर्थिक विस्तार जति छिटो भयो, यो प्रक्रिया पनि उति छिटो बढ्छ।"

तर यो परिवर्तन अपरिहार्य नै हो भन्ने छैन।

दशैं: नाताको नवीकरण गर्ने सबैभन्दा ठूलो अवसर

नाता-सम्बन्धलाई ताजा राख्ने सबैभन्दा बलियो माध्यम हो दशैं। हजारौं नेपाली राजधानी र विदेश छोडेर गाउँ फर्कन्छन् केवल नातागोतासँग टीका थाप्न, भेट्न र सम्बन्ध नवीकरण गर्न।

संस्कृतिविद् सत्यमोहन जोशी भन्छन् "दशैंले रीसराग सबै बिर्सेर सम्बन्ध जोड्ने सिमेन्टको काम गर्छ।"

बुहारीसँग नमिल्ने सासूले टीका लगाएर आशीर्वाद दिन्छन्। सासूसँग बोलचाल बन्द भएका बुहारीले खुट्टा ढोग्छन्। एउटा चाडले एक वर्षको दूरी र गुनासो पग्लाइदिन्छ।

प्रविधि र नाता-सम्बन्ध

इमेल, फेसबुक, भाइबर, ह्वाट्सएप प्रविधिले नाता-सम्बन्धका भौगोलिक दूरी हटाएका छन्।

इतिहासकार ज्ञानमणि नेपाल भन्छन् "हाम्रो पालामा पाल्पा पुगेको भोजपुरका मान्छेलाई दशैंमा घर आउन १२ दिन लाग्थ्यो। अहिले अमेरिकामा भएको छोरो आज हिंड्यो भने भोलि आइपुग्छ। नआउँदा पनि प्रविधिले ऊसँगको सम्बन्ध ताजै राख्छ।"

वंशावली: नाता-सम्बन्धको लिखित स्मृति

नाता-सम्बन्धको यो समृद्ध परम्परा जोगाउन केवल भेटघाट र चाडपर्व मात्र पर्याप्त छैन। पुस्तापछि पुस्ता बसाइँसराइ गर्दा, नाम र ठाउँ बिर्सिँदा, हजुरबा-हजुरआमाको पुस्ता बित्दा नाताको धागो कमजोर पर्न थाल्छ।

यहीँ आउँछ वंशावलीको महत्व।

वंशावली भनेको केवल नामको सूची होइन। यो हो हाम्रा पुर्खाहरू कहाँबाट आए, कसरी हाम्रो परिवार यहाँसम्म पुग्यो, कुन-कुन नाताले हामीलाई जोडेको छ।

Bamsawali मा हामी ठ्याक्कै यही काम गर्न खोज्दै छौं। तपाईंको परिवारको नाता-सम्बन्धलाई डिजिटल रूपमा सुरक्षित राख्ने, पुस्तौंपुस्ताको सम्बन्ध एउटै वृक्षमा देखाउने, र विदेशमा हुर्किरहेका सन्ततिले पनि आफ्नो जरा र नातागोता चिन्न सकून् भन्ने।।

बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू

नेपाली नाता-सम्बन्ध अन्य देशभन्दा किन फरक छ?

नेपाली समाजमा चार-पाँच पुस्तासम्मका नातेदारलाई नजिकको मान्ने र तिनीहरूसँग नियमित सम्पर्क र व्यवहार राख्ने परम्परा छ। पश्चिमा समाजमा सामान्यतः श्रीमान्-श्रीमती र उनीहरूका सन्तान मात्र निकट परिवार मानिन्छन्। नेपाली भाषामा हरेक नाताको छुट्टै नाम हुनु यो सम्बन्धको गहिराइको प्रमाण हो।

मितेरी साइनो भनेको के हो?

मितेरी नेपाली समाजको एउटा विशेष अनौपचारिक नाता हो जसमा रगत वा विवाहको सम्बन्ध नभए पनि दुई व्यक्ति वा परिवार "मीत" बन्छन्। यो साइनोले जात, वर्ग, धर्म केही हेर्दैन। "अरू नाता सातपुस्ता, मीतको नाता १४ पुस्ता" भन्ने उक्ति यही परम्परासँग जोडिएको छ।

दशैंले नाता-सम्बन्धमा कस्तो भूमिका खेल्छ?

दशैं नेपाली समाजमा नाता-सम्बन्ध नवीकरण गर्ने सबैभन्दा ठूलो अवसर हो। यसबेला टाढा-टाढाका नातेदारहरू भेट्छन्, टीका थाप्छन् र वर्षभरि बनेका मनमुटाव पनि पग्लिन्छन्। यही कारण दशैंमा हजारौं नेपाली गाउँ फर्कन्छन् र विदेशमा भएकाहरू पनि घर आउन प्रयास गर्छन्।

नाता-सम्बन्ध कमजोर हुँदैछ भनिन्छ, के यो सत्य हो?

बसाइँसराइ र शहरीकरणले नाता-सम्बन्धका स्वरूपमा केही परिवर्तन आएको सत्य हो। तर नाता-सम्बन्ध पूर्णतः कमजोर भएको छैन। प्रविधिले भौगोलिक दूरी घटाएको छ, र दशैं-तिहार जस्ता चाडपर्वले नाता नवीकरण गराइरहेका छन्।

वंशावली र नाता-सम्बन्धको के सम्बन्ध छ?

वंशावली भनेको नाता-सम्बन्धको लिखित स्मृति हो। पुस्तापछि पुस्ता बसाइँसराइ हुँदा र नाम-ठाउँ बिर्सिँदा, वंशावलीले परिवारको जरा र नाताको धागो जोगाउँछ। जसले आफ्नो वंशावली लेखेर राख्छ, उसको परिवारको नाता-सम्बन्धको स्मृति पुस्तौंसम्म बाँचिरहन्छ।