सत्यको मूल्य: राजा हरिश्चन्द्रले सबै गुमाएर पनि किन झुट बोलेनन्?

अयोध्याका राजा हरिश्चन्द्र। इतिहासले उनलाई सम्झन्छ एउटै कारणले उनले कहिल्यै झुट बोलेनन्। तर यो कथा साधारण नैतिक पाठ मात्र होइन। यो एउटा प्रश्नको कथा हो: सत्यको साँच्चै कति मूल्य तिर्न सकिन्छ? र जब सत्यले राजगद्दी, परिवार र सम्मान सबै खोसिदिन्छ, तब पनि त्यसलाई पक्रिराख्ने साहस कहाँबाट आउँछ?

घमण्डको जाँच

एक दिन देवसभामा ऋषि वशिष्ठ र विश्वामित्रबीच बहस चल्यो। के पृथ्वीमा कोही राजा साँच्चै पूर्ण सत्यवादी छन्? वशिष्ठले हरिश्चन्द्रको नाम लिए। विश्वामित्र सहमत भएनन्। उनले प्रतिज्ञा गरे हरिश्चन्द्रको सत्यलाई जुनसुकै हालतमा तोडेर देखाउनेछु।

विश्वामित्रले पहिला मायाजाल, त्रास, प्रलोभन सबै प्रयोग गरे। तर हरिश्चन्द्र हल्लिएनन्। अन्ततः विश्वामित्रले माग गरे आफ्नो सम्पूर्ण राज्य, धन-सम्पत्ति दान गरिदिनुपर्छ, अनि दक्षिणा स्वरूप थप सुन पनि चाहिन्छ।

राजाबाट भिखारी

हरिश्चन्द्रले एक क्षण पनि नसोची आफ्नो राज्य दान गरिदिए। राजदरबार, सुवर्ण सिंहासन, सेना सबै गुमाए। तर विश्वामित्रले दक्षिणाको माग जारी राखे। दक्षिणा तिर्न नसकेपछि हरिश्चन्द्रले आफ्नी पत्नी शैव्या र छोरा रोहितासलाई पनि बेचे, र अन्तमा आफूलाई पनि एक चण्डाल (शवदाहगृहको रखवाला) को दास बनाए।

राजाबाट एक्कासि भिखारी, अनि भिखारीबाट दास, यो पतन कुनै युद्धमा हारेर भएको थिएन। यो पतन उनले आफ्नै वचनलाई सत्य राख्नका लागि रोजेका थिए।

चिहानघारीमा राजा

काशीको स्मशानघाटमा हरिश्चन्द्रले कर लिने काम गर्न थाले। प्रत्येक शवबाट शुल्क असुल्ने, जुन कुनै समयको सम्राटका लागि कल्पनै गर्न नसकिने काम थियो।

यही बेला भाग्यले सबैभन्दा क्रूर परीक्षा ल्यायो। उनको आफ्नै छोरो रोहितास सर्पदंशले मृत्यु भयो, र लास लिएर उनकी पत्नी त्यही स्मशानघाटमा आइपुगिन्, नचिनिकनै।

पत्नीले शुल्क तिर्न सकिनन्। नियमअनुसार, हरिश्चन्द्रले आफ्नै छोराको दाहसंस्कारको लागि पनि आफ्नी पत्नीबाट कर मागे। यो थाहा नपाई कि उनी सामु उभिएकी महिला उनकी आफ्नै पत्नी थिइन्।

जब धर्मले नै जाँच्यो

ठीक यही क्षणमा, जब हरिश्चन्द्र आफ्नो कर्तव्य र आफ्नो शोकबीच च्यापिएका थिए, देवताहरू र वशिष्ठ प्रकट भए। विश्वामित्रले आफ्नो हार स्वीकारे। यो सम्पूर्ण परीक्षा नै एउटा दैवी जाँच थियो र हरिश्चन्द्रले सत्य र धर्मलाई अन्तिम सासम्म पनि त्यागेनन्।

उनको राज्य, परिवार, र पुत्र सबै फर्काइए। तर कथाले सम्झाउने कुरा फरक छ।उनले फर्केर पाएको भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण के थियो भने, उनले गुमाउँदा पनि नछोडेको कुरा।

किन यो कथा आजसम्म सान्दर्भिक छ?

हरिश्चन्द्रको कथा वंशावली र पारिवारिक इतिहासको सन्दर्भमा विशेष अर्थ राख्छ। हामी प्रायः आफ्ना पुर्खाहरूको स्मरण उनीहरूको पद, सम्पत्ति वा उपलब्धिका आधारमा गर्छौं। तर हरिश्चन्द्रको वंशले उनलाई सम्झिएको कारण भिन्न छ,पद गुमाउँदा पनि नझुक्ने चरित्र।

हरेक परिवारको आफ्नै "हरिश्चन्द्र क्षण" हुन्छ एउटा पुर्खा, एउटा घटना, जहाँ कठिन समयमा पनि सिद्धान्त र मूल्यलाई पक्रिराखियो। त्यस्ता कथाहरू नै हो जुन कुल र वंशको साँचो सम्पदा बन्छन्। जग्गा-जमिन वा उपाधिभन्दा बढी टिकाउ।

बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू

राजा हरिश्चन्द्र को थिए?

राजा हरिश्चन्द्र अयोध्याका एक पौराणिक राजा हुन् जसलाई हिन्दू परम्परामा सबैभन्दा महान् सत्यवादी पुरुषका रूपमा सम्झिइन्छ। उनको कथा मार्कण्डेय पुराण र महाभारतमा आउँछ। सत्य र धर्मको प्रतीकका रूपमा उनको नाम हिन्दू, नेपाली र भारतीय संस्कृतिमा युगौंदेखि आदरका साथ लिइँदै आएको छ।

विश्वामित्रले हरिश्चन्द्रलाई किन परीक्षा गरे?

देवसभामा ऋषि वशिष्ठ र विश्वामित्रबीच बहस भएको थियो पृथ्वीमा साँच्चै पूर्ण सत्यवादी राजा कोही छन् कि छैनन्? वशिष्ठले हरिश्चन्द्रको नाम लिए। विश्वामित्रले यो दाबी गलत साबित गर्न प्रतिज्ञा गरे र हरिश्चन्द्रको सत्यनिष्ठाको जाँच सुरु गरे।

हरिश्चन्द्रले के-के गुमाए?

हरिश्चन्द्रले आफ्नो राज्य, धन-सम्पत्ति, पत्नी शैव्या र छोरा रोहितास सबै गुमाए। अन्तमा उनी आफैं एक चण्डालको दास बनेर काशीको स्मशानघाटमा शवबाट कर उठाउने काम गर्न पुगे — तर एक पटक पनि झुट बोलेनन्।

हरिश्चन्द्रको कथाको अन्त कसरी भयो?

जब हरिश्चन्द्र आफ्नो शोक र कर्तव्यबीच सबैभन्दा कठिन क्षणमा थिए, देवताहरू र ऋषिहरू प्रकट भए। विश्वामित्रले हार स्वीकारे। यो एउटा दैवी परीक्षा थियो जसमा हरिश्चन्द्र उत्तीर्ण भए। उनको राज्य, परिवार र पुत्र सबै फिर्ता भए।

हरिश्चन्द्रको कथाको गहिरो अर्थ के हो?

यो कथाले भन्छ सत्यको मूल्य सबैभन्दा महँगो हुन सक्छ, तर सत्यलाई छोड्दा जे गुमिन्छ त्यो फेरि फिर्ता हुँदैन। हरिश्चन्द्रले गुमाएका सबै कुरा फिर्ता पाए, तर कथाको असली सन्देश के हो भने। उनले गुमाउँदा पनि नछाडेको कुरा नै उनको साँचो सम्पत्ति थियो।

वंशावली र पारिवारिक इतिहासमा यो कथाको सान्दर्भिकता के छ?

हरेक परिवारको इतिहासमा एउटा "हरिश्चन्द्र क्षण" हुन्छ जब कुनै पुर्खाले कठिन परिस्थितिमा पनि आफ्नो मूल्य र सिद्धान्त नछोडेको कथा। यस्ता कथाहरू जग्गा-जमिन वा सम्पत्तिभन्दा बढी टिकाउ कुल-सम्पदा हुन्, र तिनलाई पुस्तौंसम्म जोगाउनु नै वंशावलीको उद्देश्य हो।