द्यूतसभालाई कठघरामा उभ्याउने महिला

युधिष्ठिरले धन, राज्य, भाइहरू र अन्ततः आफैँलाई दाउमा हार्दा द्रौपदी सभामा थिइनन्। तर आफूलाई जुवामा जितिएको दासी भन्दै बोलाउन आएको दूत देख्नेबित्तिकै उनले त्यो दरार राजाहरूभन्दा स्पष्ट देखिन्।

उनले पहिले दया मागिनन्। प्रश्न सोधिन्—युधिष्ठिरले आफूलाई पहिले हारेका थिए कि उनलाई? यदि उनी आफैँमाथिको अधिकार गुमाइसकेका थिए भने अर्को व्यक्तिलाई दाउमा राख्ने अधिकार कहाँ बाँकी थियो?

त्यही प्रश्नले दृश्य उल्टाइदियो। अपमानित गर्न खोजिएकी महिला सभाकी सबैभन्दा तीक्ष्ण विवेक बनिन्। चम्किलो कुरुदरबारमा बसेका राजा, गुरु, पति र ज्येष्ठहरूले आफ्नो मौनको मूल्य देखाउनुपर्यो।

पठाउनै नहुने आदेश

द्यूत सुरु हुँदा त्यो दरबारी मनोरञ्जनजस्तो देखिन्छ। शकुनिले दुर्योधनका तर्फबाट पासा फ्याँक्छन्। युधिष्ठिर एकपछि अर्को हार्दा पनि रोकिन्नन्। रत्न, रथ, सेवक, भूमि, भाइ र सार्वभौम अधिकार क्रमशः दाउमा पर्छन्। सभाले रोक्दैन। हरेक हारले अर्को अनर्थलाई सम्भव बनाउँछ।

त्यसपछि द्रौपदीको नाम आउँछ।

उनी महलको अर्को भागमा छिन्। पुरुषहरू उनलाई सम्पत्ति मानेर बहस गरिरहेका छन् भन्ने खबरसमेत छैन। दुर्योधनको आदेश बोकेको दूत आउँछ। सभापर्वमा उनको पहिलो प्रतिक्रिया अन्धो आज्ञापालन होइन, संयमित आश्चर्य हो। कुन राजा आफ्नी पत्नीलाई दाउमा राख्छ? जुवाडेलाई सोध—उसले पहिले आफूलाई हार्यो कि मलाई?

दूत बन्दी होइन, प्रश्न बोकेर सभामा फर्कन्छ। कसैले स्पष्ट उत्तर दिँदैन। दुर्योधन फेरि पठाउँछन्। द्रौपदी भन्छिन्—पहिले सभाका ज्येष्ठहरूले निर्णय गरून्। कोठा र सभाबीच दूतको आउजाउ नै आरोप बन्छ। संकट बनाउने पुरुषहरू उनलाई तान्न चाहन्छन्, तर कुन अधिकारले तान्दै छन् भन्ने भन्न सक्दैनन्।

अन्ततः दुःशासन जान्छ। विरोधका बीच उनलाई समातेर सभामा ल्याउँछ। यो दृश्य भक्ति, नाटक, चित्र, टेलिभिजन र क्षेत्रीय कथनमा धेरै रूपले बाँचेको छ। सबै रूपका प्रत्येक विवरण एउटै छैनन्। तर संस्कृत महाकाव्यको आधारभूत दृश्यमा सार्वजनिक जबर्जस्ती, मर्यादामाथिको आक्रमण र सभाको संरक्षण-असफलता अस्पष्ट छैन।

द्रौपदीलाई बोल्न निम्त्याइएको होइन। शक्तिले चुप लगाउने सोचेर घिसारिएको हो। तर उनले बोल्नै नपर्ने बनाइएको ठाउँलाई उत्तर दिनैपर्ने ठाउँमा बदलिन्।

उनको कोठाबाट सभासम्मको दूरी धेरै लामो नहुन सक्छ, तर कथामा त्यो दूरी एउटा युगजस्तो फैलिन्छ। दूत पहिलोपटक आउँदा उनीसँग अझै प्रश्न पठाउने अवसर छ। दोस्रो आदेश आउँदा उनले ज्येष्ठहरूको विवेक बोलाउने प्रयास गर्छिन्। दुःशासन आइपुग्दा शब्दमाथि शरीरको बल चढ्छ। यस क्रमले हिंसा एकैचोटि आकाशबाट झर्दैन भन्ने देखाउँछ। पहिले भाषा बिग्रन्छ, त्यसपछि सम्बन्धको अर्थ बिग्रन्छ, अन्ततः हात उठ्छ। "दासी" भन्ने दाबीले घिसार्ने कार्यका लागि बाटो बनाउँछ।

सभामा प्रवेश गर्दा उनले आफ्नै अवस्थाबारे सम्पूर्ण सूचना पाएकी पनि छैनन्। कुन दाउ कहिले लगाइयो, कसले के भन्यो, खेलको नियम कसरी चल्यो—यी सबै पुरुषले नियन्त्रण गरेका कुरा हुन्। तैपनि उपलब्ध थोरै तथ्यबाट उनले मूल कमजोरी समात्छिन्। यही उनको उपस्थितिको शक्ति हो। उनी सबै कुरा थाहा भएको सर्वज्ञ पात्र होइनन्; अन्यायको संरचना चिन्न पर्याप्त विवेक भएकी मानिस हुन्।

उनी "पाँच पाण्डवकी पत्नी" हुनुअघि कृष्णा थिइन्

लोकस्मृतिले द्रौपदीको परिचय प्रायः उनको विवाहको असामान्यताबाट दिन्छ। तथ्य गलत होइन, तर पर्दा बन्न सक्छ। पर्दापछाडि नाम, जन्मभूमि, माइती, राजनीतिक महत्त्व र विवाहअघिको इतिहास बोकेकी महिला छिन्।

उनी कृष्णा हुन्श्या म वर्णकी। उनी याज्ञसेनी हुन्या ज्ञसेन भनिने राजा द्रुपदकी छोरी। उनी पाञ्चाली हुन्पा ञ्चालकी राजकुमारी। महाकाव्यको जन्मकथामा उनी र उनका भाइ धृष्टद्युम्न द्रोणसँगको द्रुपदको द्वन्द्वबीच गरिएको यज्ञाग्निबाट उदाउँछन्। कुरुपरिवारमा विवाह हुनुअघि नै उनको जीवन अर्को दरबारको चोट र आकांक्षासँग गाँसिएको छ।

स्वयंवरले भेष बदलेका पाण्डवलाई पाञ्चाल पुर्याउँछ। अर्जुनले प्रतिस्पर्धा जित्छन्। घर फर्केका भाइहरूलाई नहेरी कुन्तीले बोलेको वाक्य बहुपति-विवाहतर्फ जाने घटनाशृङ्खलाको भाग बन्छ। महाकाव्यले त्यस विवाहका व्याख्या दिन्छ; पछिल्ला परम्पराले थप व्याख्या बनाएका छन्। कुनै व्याख्याले द्रौपदी इन्द्रप्रस्थकी रानी बनेपछि पनि पाञ्चालकी छोरी रहिरहेकी सत्य मेटाउँदैन।

द्यूतसभामा यही परिचय महत्त्वपूर्ण छ। दुर्योधनपक्षले नामविहीन आश्रितलाई अपमान गरेको होइन। उनीहरूले रानी, शक्तिशाली मित्रराज्यकी छोरी र आफ्नै माइतीको राजनीतिक आधार भएकी महिलामाथि आक्रमण गरेका हुन्। यो चोट एउटा घरभित्र सीमित रहँदैन। धृष्टद्युम्न र पाञ्चालका योद्धाहरू पछि त्यही दीर्घ अन्यायबाट जन्मिएको युद्धमा उभिन्छन्।

उनलाई पत्नी मात्र भनियो भने घटना घरेलु झगडाजस्तो देखिन्छ। कृष्णा, याज्ञसेनी र पाञ्चाली सम्झँदा कुरुसभाले कति ठूलो संसारमा आगो लगाइरहेको थियो देखिन्छ।

माइतीको परिचय यहाँ प्रतिशोधको स्रोत मात्र होइन। यसले द्रौपदीको स्मृतिमा अर्को घर, अर्को बाल्यकाल र अर्को राजनीतिक संसार रहेको बताउँछ। इन्द्रप्रस्थ नष्ट हुँदा उनको सम्पूर्ण अस्तित्व नष्ट हुँदैन। वनवासमा उनीसँग पाञ्चालको स्मृति, द्रुपदकी छोरी भएको आत्मबोध र आफ्ना सन्तानको भविष्य पनि यात्रा गर्छ। विवाहपछि महिलाको पुरानो संसार समाप्त हुन्छ भन्ने सहज कल्पनालाई उनको नामले बारम्बार अस्वीकार गर्छ।

उनका नामहरू प्रसंगअनुसार फरक भाव बोकेर आउँछन्। "कृष्णा" व्यक्तिगत निकटताजस्तो सुनिन सक्छ। "पाञ्चाली" ले भूगोल र राज्य सम्झाउँछ। "याज्ञसेनी" ले पिता र जन्मकथातर्फ फर्काउँछ। एउटै व्यक्ति विभिन्न सम्बन्धमा फरक नामले चिनिनु विभाजित पहिचान होइन; जीवनका धेरै वृत्त एकै शरीरमा भेटिनु हो। द्यूतसभाले ती सबै वृत्त काटेर एउटै अपमानजनक नाम दिन चाहेको थियो।

अधिकारलाई चिरेर राखेको प्रश्न

द्रौपदीको प्रश्न शक्तिशाली छ, किनकि उनले सभाले रोजेको भाषामै आफूलाई थुन्न दिइनन्। पुरुषहरू "युधिष्ठिरले उनलाई दाउमा राखेका थिए कि थिएनन्" भन्ने मात्र बहस गर्न चाहन्छन्। उनी सोध्छिन्—त्यो गर्ने अधिकार उनीसँग बाँकी थियो कि थिएन?

यदि युधिष्ठिर आफूलाई पहिल्यै हारिसकेका थिए भने उनी स्वतन्त्र सार्वभौम व्यक्ति रहेनन्। यदि उनले आफू हार्नुअघि द्रौपदीलाई दाउमा राखेका थिए भने अर्को प्रश्न उठ्छ पतिले पत्नीलाई किनबेच गर्न मिल्ने वस्तु मान्ने नैतिक अधिकार कहाँबाट पायो? प्रश्न दुई दिशातिर खुल्छ र कुनै बाटोले सभालाई सजिलो मुक्ति दिँदैन।

धृतराष्ट्रका छोरा विकर्ण द्रौपदीमाथिको व्यवहारविरुद्ध बोल्छन्। उनी प्रश्नको बल र जुवाको परिस्थिति सम्झाउँछन्। कर्णले विकर्णको आपत्ति अस्वीकार गर्दै द्रौपदीको हैसियत गिराउने कठोर शब्द बोल्छन्। व्रत र विवेकका लागि सम्मानित भीष्म "धर्म सूक्ष्म छ" भन्छन्। बौद्धिक रूपमा त्यो स्वीकारोक्ति इमानदार हुन सक्छ; त्यस क्षणमा सूक्ष्मता आश्रय बन्छ। एक महिला जबर्जस्तीबीच उभिएकी छिन् र अधिकारवालाहरू जटिलताको चर्चा गरिरहेका छन्।

द्रौपदी रोकिन्नन्। ज्येष्ठ, नीति, परम्परा र अन्तःकरण सबैलाई सम्बोधन गर्छिन्। उनी पीडामा भएकाले "मलाई बचाऊ" मात्र भन्दिन्न। घटना के हो, नाम देऊ भन्छिन्। म जितिएकी हुँ कि होइन? आफूमाथिको स्वामित्व गुमाएको मानिसले अर्कालाई सुम्पन सक्छ? राजकुलकी बुहारीलाई घिसार्दा राजधर्म कहाँ रहन्छ?

दुःशासनसँग बल छ। दुर्योधनसँग आदेश छ। शकुनिसँग पासाको परिणाम छ। तर तीमध्ये कुनैले दाबीलाई न्यायोचित बनाउँदैन।

सभासँग शक्ति थियो। द्रौपदीले त्यससँग अधिकार पनि छ कि छैन भनेर सोधिन्।

उनको प्रश्नको अर्को धार युधिष्ठिरतर्फ पनि फर्किन्छ। महाकाव्यका प्रिय पात्र भएकै कारण उनको निर्णयलाई निर्दोष भन्न सकिँदैन। जुवाप्रतिको तान, राजकीय मर्यादाको दबाब, निमन्त्रणा अस्वीकार गर्न नसक्ने बुझाइ र छलपूर्ण खेल सबैले परिस्थिति बनाउँछन्। तर द्रौपदीले परिणाम भोगिरहेकी बेला यी कारणले दाउलाई नैतिक बनाउँदैनन्। प्रेम र सम्मान भएका सम्बन्धभित्र पनि एक व्यक्तिको निर्णयले अर्कोको स्वतन्त्रता मेटाउन नपाउने प्रश्न यहाँ उठ्छ।

युधिष्ठिर स्वयं मौन र पराजित छन्। उनको अवस्था पनि अपमानजनक छ, तर उनको पीडा र द्रौपदीमाथिको आक्रमण एउटै होइन। कथाले दुइटा सत्य सँगै राख्न बाध्य पार्छ—उनी छलपूर्ण खेलमा फसेका छन्, र उनले गरेको दाउले पत्नीलाई असह्य जोखिममा राखेको छ। जटिलता जिम्मेवारी हटाउने चाबी होइन; कसरी धेरै जिम्मेवारी एकै घटनामा गाँसिन्छन् भन्ने देखाउने माध्यम हो।

जान्दाजान्दै नरोक्ने पुरुषहरू

द्यूतसभाको भय खुला क्रूरताबाट मात्र आउँदैन। रोक्नुपर्ने कुरा बुझ्ने धेरै मानिस प्रभावकारी रूपमा नरोकेको तथ्यबाट आउँछ।

धृतराष्ट्र राजा हुन्, तर पुत्रमोहले वर्षौँदेखि उनको निर्णय कमजोर बनाएको छ। भीष्मसँग अद्वितीय नैतिक प्रतिष्ठा छ, तर त्यसलाई संरक्षणमा बदल्न सक्दैनन्। द्रोण र कृप उपस्थित छन्। विदुरले घटनाको विरोध गर्छन्, तर उनको चेतावनीले सभा रोक्दैन। खेलको परिणाम र आफ्नो धर्मबुझाइले बाँधिएका पाण्डवहरू बसिरहन्छन्, जबकि त्यो मौनको मूल्य उनीहरूकै अगाडि उभिएको छ।

यसैले कथा एउटै दुष्ट पुरुषमा सीमित हुँदैन। दुर्योधन अपमान चलाउँछन्, दुःशासनले हात लगाउँछ, कर्णले शब्दले धार दिन्छन्। तर संस्था सानासाना आत्मसमर्पणबाट असफल हुन्छ। एकले हानि प्रस्ताव गर्छ। अर्कोले सामान्य बनाउँछ। तेस्रोले नियम अस्पष्ट भन्छ। चौथोले आफूभन्दा ज्येष्ठको प्रतीक्षा गर्छ। पाँचौँ दुःखी हुन्छ तर उठ्दैन। अन्ततः सबैले जिम्मेवारी अरूको थियो भन्न सक्ने अवस्था बनाउँछन्।

द्रौपदीले सभालाई पटकपटक सम्बोधन गर्नुको कारण यही हो। उत्तर नआएको हरेक पुकारले अर्को व्यक्तिलाई असफलताको साक्षी बनाउँछ।

पछिल्ला कथनमा वस्त्रहरणको प्रयास र कृष्णकृपाबाट अनन्त वस्त्र प्रकट भएको दृश्य अत्यन्त प्रभावशाली छ। भक्ति परम्पराले त्यसलाई गहिरो भाव दिएको छ। पाठभेद र अनुवादमा संरक्षण कसरी प्रकट हुन्छ र कृष्ण सभामा कति प्रत्यक्ष छन् भन्ने विवरण सधैँ समान छैन। स्रोतप्रति सचेत कथनले जीवित श्रद्धालाई सम्मान गर्न सक्छ, तर सबै संस्करण एउटै हुन् भन्नु पर्दैन।

जे संस्करण मानिए पनि चमत्कार पुरुषहरूको बहाना बन्न सक्दैन। दैवी रक्षा आए पनि मानवसभा पहिल्यै असफल भइसकेको छ। कृपाले उत्तरदायित्व मेटाउँदैन।

सभामा महिलाहरूको अनुपस्थिति पनि विचारणीय छ। घटनाको निर्णय पुरुषहरूले गर्छन्, नियम पुरुषहरूले व्याख्या गर्छन् र द्रौपदीको शरीरमाथि दाबी पनि उनीहरूले गर्छन्। गान्धारी तत्काल दृश्यमा निर्णायक हस्तक्षेप गर्ने स्थानमा देखिँदिनन्; कुन्ती त्यहाँ छैनन्। यस्तो संरचनामा द्रौपदी एक्लै आफ्नो पक्ष राख्न बाध्य हुन्छिन्। एक्लोपनले उनको प्रश्नलाई कमजोर बनाउँदैन, तर संस्थाले कसलाई बोल्ने ठाउँ दिएको थियो भन्ने उजागर गर्छ।

विकर्णको विरोधले अर्को सम्भावना देखाउँछ। उनी दुर्योधनकै भाइ हुन्, त्यही परिवारका सदस्य हुन्, तैपनि अन्यायलाई अन्याय भन्न खोज्छन्। उनको आवाजले "परिवारको पक्ष लिनु" र "परिवारको गलत काम जोगाउनु" एउटै होइन भन्ने स्पष्ट गर्छ। तर सही कुरा बोल्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन, यदि त्यसलाई रोक्ने सामूहिक शक्ति तयार हुँदैन। एक्लो विरोध स्मृतिमा महत्त्वपूर्ण हुन्छ; पीडितलाई बचाउन संस्थागत साथ चाहिन्छ।

अपमानले उनको पहिचान फेरि लेख्न खोज्यो

सार्वजनिक अपमानले पीडा मात्र दिँदैन। उसले पीडित व्यक्तिमाथि नयाँ कथा थोपर्न खोज्छ।

द्रौपदी इन्द्रप्रस्थकी रानी, द्रुपदकी छोरी र राजपरिवारकी सहभागीका रूपमा यो प्रसंगमा प्रवेश गर्छिन्। दुर्योधनपक्ष उनलाई "दासी" भनेर नयाँ नाम दिन खोज्छ। सभामा ल्याउने आदेश त्यो थोपरिएको परिचय देखाउने प्रयास हो। गाली, दुर्योधनले तिघ्रा देखाएको संकेत र वस्त्र तान्ने आक्रमण सबैको लक्ष्य एउटै छ व्यक्तिबाट वस्तु, वक्ताबाट तमासा बनाउने।

द्रौपदीले त्यो कथा स्वीकारिनन्। उनले आफ्नो कुल र सम्बन्ध सम्झाइन्, तर सम्बन्धभित्र हराइनन्। दरबारकै मान्यतालाई उसकै अगाडि राखिन्। आफूलाई हेर्न बोलाइएको ठाउँमा हेर्ने नजर उल्टाएर दोषीमाथि फर्काइन्।

यसैले उनको प्रश्न धेरै राजाका भाषणभन्दा दीर्घजीवी भयो। उनी शारीरिक रूपमा सभा नियन्त्रण गर्न सक्दिनन्। तर घटनाको नैतिक अर्थ नियन्त्रण गर्छिन्। उनले बोलेपछि यसलाई सामान्य जुवाको हस्तान्तरण भन्न सम्भव रहँदैन।

अन्ततः अनिष्टको भयले धृतराष्ट्र उनलाई वर माग्न भन्छन्। द्रौपदीले पहिले युधिष्ठिरको मुक्ति, त्यसपछि हतियारसहित अन्य पाण्डवको मुक्ति माग्छिन्। लाभका लागि थप माग्न अस्वीकार गर्छिन्। तत्काल संकट खुकुलो हुन्छ, तर चोट मेटिँदैन। दोस्रो द्यूतले पाण्डव र द्रौपदीलाई वनवास पठाउँछ।

उद्धार र पुनर्स्थापना एउटै होइनन्। अपमानपछि पाएको स्वतन्त्रताले सभामाथिको विश्वास फर्काउँदैन। डरले दिएको छुटले अघिल्लो अन्यायलाई न्याय बनाउँदैन।

दरबार त्यो दिन बाँच्छ। उसको नैतिक अधिकार बाँच्छैन।

त्यसपछि भएको दोस्रो द्यूतले यो पतन अझ स्पष्ट बनाउँछ। धृतराष्ट्रले डर र पश्चात्तापमा दिएको स्वतन्त्रता स्थायी सुधारमा बदलिँदैन। फेरि खेल हुन्छ, फेरि छलको बाटो खुल्छ, र वनवासको निर्णय आउँछ। सभाले खाडल देखिसकेको थियो; त्यसपछि पनि उही बाटो रोज्यो। अब असफलतालाई अज्ञान भन्न सकिँदैन।

द्रौपदीले प्रश्न गरेर सबैलाई चेतावनी दिएकी थिइन्। चेतावनीपछि दोहोरिएको अन्यायले परिवार र राज्य दुवैमा एउटा कठोर सत्य देखाउँछ गल्ती स्वीकारेको भाषा पर्याप्त छैन, यदि व्यवहार र शक्ति-सन्तुलन उस्तै राखिन्छ। "त्यो दिन नराम्रो भयो" भन्न सजिलो छ; अर्को दिन त्यही घटना सम्भव नहुने निर्णय गर्न कठिन छ। कुरुसभाले पहिलो वाक्यको डर अनुभव गर्यो, दोस्रो काम गरेन।

उनलाई पीडित मात्र बनाउनु पनि अर्को विस्मरण हो

पहिलो अपमानको निन्दा गर्दा दोस्रो विस्मरण हुन सक्छ द्रौपदीलाई केवल अपमान सहने महिलाका रूपमा सम्झनु।

द्यूतसभा निर्णायक हो, तर उनको जीवन त्यसभन्दा ठूलो छ। उनी प्रश्न गर्छिन्, तर्क गर्छिन्, शासन गर्छिन्, यात्रा गर्छिन्, सम्झिन्छिन्, शोक गर्छिन् र वनवास सहन्छिन्। उनी तीक्ष्ण र रणनीतिक हुन सक्छिन्। उनका केही शब्द आजका पाठकलाई असहज लाग्न सक्छन्। उनी एउटै राजनीतिक नारामा अटाउने चिल्लो प्रतीक होइनन्, न त दुःख सहेर मात्र पवित्र बनेकी मूर्ति।

उनलाई कुनै टिप्पणीबिना आधुनिक नारीवादी भन्नु महाकाव्यकी रानी र आजका आन्दोलनबीचको दूरी मेटाउनु हुन सक्छ। आधुनिक शब्द भएकै कारण उनको प्रतिरोधको बल नमान्नु अर्को किसिमको सरलीकरण हो। दृश्यमा टिकेर हेर्नु इमानदार हुन्छ शक्तिशाली पुरुषहरूले सहमतिबिना उनको परिचय तय गर्न खोज्दा उनले आफूलाई सोच्ने, तर्क गर्ने र नैतिक निर्णय दिने व्यक्तिका रूपमा सुनाउन बाध्य पारिन्।

उनको क्रोधले पनि परिणाम जन्माउँछ। भीमले अपमानको उत्तरमा भयानक प्रतिज्ञा गर्छन्। द्यूतसभाको स्मृति कुरुक्षेत्रतिर जाने कारणहरूमध्ये एक बन्छ। एउटै घटनाले युद्ध गरायो भन्न मिल्दैन; उत्तराधिकार, ईर्ष्या, छल, प्रतिज्ञा, वनवास, बदला र विफल शान्तिप्रयासले विनाश बनाउँछन्। तर सभाको घाउलाई कुनै पछिल्लो वार्ताले बेवास्ता गर्न सक्दैन।

परिवार र समाजको स्मृति पनि यस्तै हुन्छ। संकट एउटा मिति मात्र रहँदैन। पछिल्ला झगडा, गठबन्धन, मौन र निर्णयमा फेरि बोल्छ। पीडितलाई "अब बिर्स" भनिन्छ, जबकि अरूले त्यही अन्यायबाट बनेको व्यवस्था चलाइरहन्छन्।

द्रौपदीको स्मृतिले सुविधाजनक विस्मरण अस्वीकार गर्छ। मेलमिलापको अर्थ सभा सम्माननीय थियो भनेर नाटक गर्नु होइन।

वनवासका वर्षमा उनको प्रश्न नयाँ रूप लिन्छ। अब विषय केवल "म जितिएकी थिएँ कि थिइनँ?" रहँदैन। न्याय ढिलो हुँदा त्यसको अर्थ के हुन्छ? पति र ज्येष्ठहरूले गरेका प्रतिज्ञा कति विश्वसनीय छन्? अपमान सम्झिरहनु प्रतिशोध हो कि सत्यलाई मेटिन नदिनु? महाभारतले एउटै उत्तर दिँदैन। पात्रहरूबीच धैर्य, धर्म, क्रोध र युद्धको समयबारे तनाव चलिरहन्छ।

द्रौपदीले युधिष्ठिरसँग कठिन प्रश्न गर्छिन्, भीम र अर्जुनका प्रतिज्ञा सम्झाउँछिन्, कृष्णसँग आफ्नो पीडा व्यक्त गर्छिन्। यी प्रसंगले उनलाई द्यूतसभामा स्थिर भएको चित्रबाट बाहिर ल्याउँछन्। उनी समयसँगै सोच्ने र बोल्ने पात्र हुन्। उनको शोकको स्वर एउटै छैन—कहिले आक्रोश, कहिले व्यङ्ग्य, कहिले निराशा, कहिले न्यायको अडान। पीडितको कथा एकै भावमा कैद हुँदैन।

सुन्नुको अर्थ के हो?

सभासँग जानकारीको कमी थिएन। द्रौपदीले प्रश्न स्पष्ट राखिन्। विदुरले चेतावनी दिए। विकर्णले आपत्ति जनाए। पद भएका मानिसले खतरा चिन्न पुग्ने कुरा सुनेका थिए।

उनीहरूसँग साक्षीको आवाजले सत्ता बदल्न दिने साहस थिएन।

परिवारमा यसको सानो रूप देखिन्छ, जब महिलाको कथा अरूको सारांशमा मात्र बाँच्छ—"उनी त्यहाँ खुसी थिइनन्", "सम्पत्तिको केही कुरा थियो", "त्यसपछि माइती आउन छोडिन्", "ठूलाबडाले मिलाए।" यस्ता वाक्यले निर्णायक क्षण भोग्ने व्यक्तिको आवाज लुकाउन सक्छन्।

सुन्नु भनेको हरेक स्मृतिलाई त्रुटिहीन मान्नु होइन। मानिसले आफ्नो स्थानबाट सम्झन्छन्; कथन फरक हुन सक्छ। तर मतभेदको कारण परिणाम भोग्ने व्यक्तिलाई हटाउनु हुँदैन। परिवारको सुविधा जोगाउन एउटा संस्करण मेटाउनुभन्दा नाम र मितिसहित दुई स्मृति सँगै रहन सक्छन्।

द्रौपदीका धेरै नामले पनि ध्यान सिकाउँछन्। महिलाको जीवनमा जन्मस्थान, बाबुआमा, दाजुभाइ-दिदीबहिनी, गुरु, मित्रता, सीप, काम, यात्रा, विश्वास, हानि र आफ्नै शब्द हुन्छन्—पति र सन्तान मात्र होइन। "उनलाई यहाँ ल्याऊ" भन्ने आदेशले यति ठूलो जीवनलाई कति सानो बनाउन खोजेको थियो सम्झँदा दृश्य अझ भयावह हुन्छ।

महाभारतलाई आधुनिक नियमपुस्तक बनाउनु हुँदैन। त्यसका संस्था आजका होइनन्; त्यहाँका कानुनी बहसले वर्तमान कानुनको ठाउँ लिँदैन। कथाको शक्ति अर्को ठाउँमा छ—सम्मानित मानिसले भरिएको कोठाले स्पष्ट प्रश्न सुन्छ र संरक्षणभन्दा प्रतिष्ठा, पक्षधरता वा अन्योल रोज्छ।

हरेक पुस्ताले यस्ता कोठा चिन्छ।

कहिलेकाहीँ कोठा वास्तविक सभा होइन। परिवारको भेला हुन सक्छ, जहाँ सबैलाई समस्या थाहा हुन्छ तर "आज वातावरण नबिगारौँ" भनिन्छ। शोकसभा हुन सक्छ, जहाँ मृत व्यक्तिको सम्मानका नाममा जीवित महिलाको अनुभव बोल्न नदिइन्छ। सम्पत्तिको छलफल हुन सक्छ, जहाँ उनको हस्ताक्षर चाहिन्छ तर उनको भनाइ चाहिँदैन। विवाहबारे निर्णय हुन सक्छ, जहाँ सबैले उनको भलाइको कुरा गर्छन् तर उनी स्वयं अन्तिममा बोल्छिन्।

द्रौपदीको प्रसंगले हरेक मतभेदलाई द्यूतसभा बराबर बनाउँदैन। यस्तो तुलना सावधानीबिना प्रयोग गर्दा महाकाव्यको चरम हिंसा र आजका फरक परिस्थितिबीचको सीमा हराउँछ। तर दृश्यले मौन कसरी बन्छ भन्ने चिनाउँछ। मानिसहरू प्रायः सत्य नबुझेर मात्र चुप हुँदैनन्; पद, सम्बन्ध, डर, लाभ र सार्वजनिक लाजले बुझिसकेको कुरा बोल्न रोक्छ।

त्यसैले सुन्ने काम केवल आवाज रेकर्ड गर्नु होइन। कथाले घरको प्रतिष्ठामाथि प्रश्न उठायो भने पनि त्यसलाई रहने ठाउँ दिनु हो। उत्तर तुरुन्त नमिल्न सक्छ। स्मृति अपूर्ण हुन सक्छ। तर अस्पष्टताभन्दा असुविधा ठूलो भयो भन्दै आवाज हटाउनु सभाको पुरानो गल्ती दोहोर्याउनु हो।

ढोकामै उभिएको प्रश्न

द्यूतसभा सकिन्छ, द्रौपदीको प्रश्न सकिँदैन। त्यो वनवासमा साथ जान्छ। शान्ति र युद्धका पछिल्ला बहसमा प्रवेश गर्छ। उत्तर दिन नसक्ने वंश नष्ट भएपछि पनि बाँच्छ।

सायद प्रश्न जुवाभन्दा ठूलो भएकाले हो। नैतिक अधिकार गुमाएपछि शक्तिले के दाबी गर्न सक्छ? व्यक्तिलाई कसैले सम्पत्ति बनाएको मान्ने निर्णय कसले गर्छ? कमजोरले स्पष्ट बोलिसकेपछि मौनको अर्थ के हुन्छ?

सजिलो कथनले नायक र खलनायक छुट्याउँछ अनि श्रोतालाई नछोई घर पठाउँछ। कठिन कथनले विराम सुन्छ—भीष्मको अन्योल, धृतराष्ट्रको ढिलो भय, पतिहरूको बाँधिएको स्थिरता, विकर्णको एक्लो विरोध, विदुरको चेतावनी, कर्णको क्रूरता, दुःशासनका हात, र सबैबीच सत्यलाई पदले तय गर्न नदिने द्रौपदी।

उनको विजय सभा तुरुन्त न्यायपूर्ण हुनु होइन। त्यो भएन। विजय यो हो—सभाले पछि कहिल्यै "हामीलाई प्रश्न थाहा थिएन" भन्न सक्दैन।

द्यूतसभाको सबैभन्दा भारी दृश्य शायद पासा होइन, त्यो क्षण हो जब प्रश्न हावामा रहन्छ र सम्मानित अनुहारहरू तल झुक्छन्। उत्तर नदिने निर्णय पनि उत्तर हो। त्यसले बताउँछ—यस सभाले पीडितको सुरक्षा भन्दा आफ्ना सम्बन्ध र प्रतिष्ठालाई ठूलो मानेको छ। महाभारतले त्यो मौनलाई चम्किलो पर्दाभित्र लुकाउँदैन।

आज द्रौपदीको नाम उच्चारण गर्दा केवल क्रोध वा श्रद्धा पर्याप्त छैन। उनको प्रश्नको ढाँचा सम्झनु आवश्यक छ। उनले आफूलाई वस्तु मान्ने भाषालाई स्वीकारिनन्। उनले बलको परिणामलाई नैतिक निर्णय मानिनन्। उनले ज्येष्ठताको सम्मान गर्दै ज्येष्ठलाई उत्तरदायित्वबाट मुक्त गरिनन्। उनले आफ्नो सम्बन्ध उल्लेख गरिन्, तर आफ्नै बुद्धि अरूलाई सुम्पिनन्।

त्यसैले उनको कथा अन्ततः "कसले बचायो?" भन्ने प्रश्नमा मात्र रोकिँदैन। "उनी बोल्दा कसले सुन्यो, कसले टार्यो, र कसले आफ्नो पद जोखिममा राखेर रोक्न सकेन?" भन्ने प्रश्नसम्म पुग्छ। यही प्रश्नले कथा आज पनि जीवित राख्छ।

महिलालाई विवाह, विवाद, बलिदान वा पुरुष आफन्तको विचारबाट मात्र सम्झँदा हामी त्यही सभाको सानो रूप बनाउँछौँ। पूर्ण स्मृतिले उनकै शब्द खोज्छ—उनले के रोजिन्? के अस्वीकार गरिन्? उनको स्थानबाट घटना कस्तो थियो? उनी आफूलाई कुन नामले चिनाउँथिन्?

स्रोतहरू

• महाभारत, सभापर्व ५८–७२, विशेषतः द्यूतसभाको प्रश्न र बहससम्बन्धी गाङ्गुली अनुवाद।
• महाभारत, वनपर्व र उद्योगपर्वमा द्यूतसभा सम्झाइएका पछिल्ला प्रसंग र परिणाम।
• वस्त्रहरण दृश्यका पाठभेदभन्दा पछिल्ला भक्ति तथा प्रस्तुति परम्परालाई आवश्यक ठाउँमा अलग रूपमा चिनाइएको छ।