दाहाल थरको इतिहास: धुरीको आलमदेखि वत्स गोत्रसम्मको गौरवमय यात्रा | Bamsawali

दाहाल थरको इतिहास: धुरीको आलमदेखि वत्स गोत्रसम्मको गौरवमय यात्रा

के तपाईंलाई थाहा छ दाहाल बन्धुहरूको घरको धुरी (छत) मा राखिने झन्डा (आलम) कुनै साधारण ध्वजा मात्र होइन, बरु एउटा गुमेको राजकीय सत्ताको प्रतीक हो?

हामी हरेक दिन आफ्नो नाम लेख्छौँ, आफ्नो थर भन्छौँ। तर त्यो थर कहाँबाट आयो, कसरी बन्यो, र कति लामो यात्रा गरेर हामीसम्म आइपुग्यो। यो प्रश्न हामीमध्ये धेरैले सोध्ने मौका पाएका हुँदैनौँ।

आजको यो लेखमा हामी त्यही प्रश्नको पछि लाग्दै छौँ दाहाल थरको इतिहास खोतल्दै। यो केवल एउटा थरको कथा होइन। यो त सङ्घर्ष र आत्मसम्मानको कथा हो, घरको धुरीमा ठड्याइएको एक राजकीय झन्डाको कथा हो, र एउटै हाँगोबाट फैलिएर नेपालको इतिहासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने लम्साल, कुँवर र राणा जस्ता प्रख्यात वंशहरूको जन्म भएको एउटा ऐतिहासिक यात्रा हो।

बम्सावलीको "थर यात्रा" शृंखलामा हामी नेपाली थरहरूको जरा खोज्दै छौँ कुन थर कहाँबाट आयो, कसरी बन्यो, र त्यसले कस्ता पुर्खा, भूगोल र स्मृतिहरू बोकेको छ। यो यात्रा दाहाल थरको हो।

सुरुमै एउटा कुरा नम्रतापूर्वक भन्न चाहन्छौँ इतिहास सधैँ पूर्ण विज्ञान होइन। दाहाल थरको उत्पत्ति र विकासबारे पनि विभिन्न वंशावली र विद्वान्हरूले फरक-फरक भनाइ राखेका छन्। कुन एक मात्र सत्य हो भनी ठोकुवा गर्न सकिँदैन। त्यसैले जे-जति प्रमाण, अभिलेख र सांस्कृतिक विश्वासहरू उपलब्ध छन्, हामी ती सबैलाई आदर र कोमलताका साथ तपाईंसामु राख्दै छौँ।

आउनुहोस्, जराबाट सुरु गरौँ।

वत्स गोत्र: प्राचीन ऋषिको जरा

दाहाल थरको गोत्रीय र आध्यात्मिक जरा खोज्दै जाँदा हामी पुग्छौँ वत्स गोत्रसम्म।

आदिम कालमा मानव समाजको वर्गीकरण मुख्यतया गोत्रको आधारमा (ऋषिमुनिको नामबाट) मात्र हुन्थ्यो। वत्स ऋषिका सन्तानहरू वत्स गोत्रीय कहलिए। दाहाल थर भन्नुभन्दा पहिले हाम्रा पुर्खाहरू भट्ट भनेर चिनिन्थे।

दाहाल वंशको पञ्च प्रवर

वत्स गोत्रीय दाहाल बन्धुहरूको कुल परिचयमा पञ्च प्रवर (पाँच ऋषि पुर्खाहरू) यस प्रकार छन्:

१. भृगु

२. च्यवन

३. आप्तुवान (आप्तुवान/आप्नुवान)

४. और्व

५. जमदग्नी

आफ्नो वंशको नाम यस्ता महान् ऋषि परम्परासँग जोडिनु आफैँमा एउटा गौरवको कुरा हो। गोत्रले हामीलाई पुस्तौँदेखि चलिआएको ज्ञान र संस्कारको अविरल प्रवाहसँग जोड्ने गर्छ।

विक्रमको तेस्रो शताब्दी पश्चात् गोत्रात्मक वर्गीकरणको समाज विस्तारै थरवाची समाजमा रूपान्तरण हुन थाल्यो। प्रायः सबै थरहरू मानिस बसोवास गरेको भूमि, प्रदेश वा गाउँको नामबाट सुरु भएको पाइन्छ। ऐतिहासिक घटनाक्रमहरूले पुष्टी गरेअनुसार खारी प्रदेशमा बसोवास गर्ने वंशहरू "खरेल" भए र त्यो नै पहिलो भूमिसँग सम्बन्धित थर मानिन्छ। सांस्कृतिक अनुमानअनुसार खरेल पछि भूमिसँग सम्बन्धित थरहरूमा "दाहाल" बाटै थरवाची समाजको सुरुवात भएको मानिन्छ।

थरको जन्म: बुढागाउँ र दाहागाउँ

भट्टबाट दाहाल थर कसरी बन्यो त?

वंशावलीका विवरणअनुसार वत्स गोत्रीय भट्टका सन्तानहरूले दैलेखमा बुढागाउँ र दाहागाउँ विर्ता पाएका थिए। तीमध्ये दाहागाउँमा विर्ता पाएर बसोवास गर्ने भट्टका सन्तानहरू नै कालान्तरमा दाहाल कहलिन थाले।

यो भौगोलिक उत्पत्तिले दाहाल थरलाई विशुद्ध रूपमा माटोसँग जोडिएको भूमिवाची थर बनाउँछ। दाहागाउँको पानी र माटोसँगै हाम्रा पुर्खाहरूको पहिचान बदलियो र नयाँ थरको जन्म भयो।

एउटै जराबाट कसरी फरक थर जन्मे

यसै क्रममा दासु भट्टका सन्तानहरू थप शाखामा विभाजित भए:

• दासु भट्टका सन्तान शिवदास रूपवेसी टारमा विर्ता पाएर बसोवास गर्न थाले। तिनका सन्तान दाहाल रुपाखेती (रुपाखेती) भए।

• अर्का सन्तान लम्सुमा विर्ता पाएर बसोवास गर्न थाले। ती लम्सुमा बस्ने "लुम्साली बाजे"का सन्तानहरू आज लम्साल भएर रहेका छन्।

• यसरी दाहाल, लम्साल र रुपाखेती एउटै वंशका सहोदर हाँगा हुन् भन्ने कुरा वंशावलीले पुष्टि गर्छ।

धुरीको आलम: गुमेको राज्यको झन्डा

दाहाल कुलको सबैभन्दा विशिष्ट र अनुपम परम्परा घरको धुरी (छत) मा आलम (झन्डा) राख्नु हो। यसको कथा आदिपुरुष दासु भट्टसँग जोडिएको छ।

इतिहासअनुसार, दासु भट्ट बढ बिहार (बढ बिहार) राज्यबाट भागेर नेपालको विलाशपुर (हालको दैलेख जिल्ला) प्रवेश गरेका थिए। त्यहाँ आउँदा उनले आफ्नो परिवारका साथ आफ्नो पूर्व राज्यको झन्डा (आलम) र आफ्नी इष्ट देवी विन्ध्यवासिनीलाई पनि साथै लिएर आएका थिए।

नेपाल प्रवेश गरेपछि उनले विन्ध्यवासिनी देवीलाई पोखरा ल्याएर स्थापना त गरिदिए, तर आफ्नो राज्यको त्यो झन्डा कहाँ राख्ने भन्ने विषयमा उनी ठूलो चिन्तामा परे। वर्षौँसम्म शासन गरेको राज्यको प्रतीकलाई त्यत्तिकै फ्याँकिदिन मनले मानेन, तर स्थापना गरौँ भने आफ्नो राज्य र जनता अब बाँकी थिएनन्।

राजाको यो गहिरो चिन्ता देखेर उनकी रानीले एक बुद्धिमतापूर्ण सल्लाह दिइन्:

"हजुर, अब हाम्रो भौतिक राज्य र प्रजा रहेनन्। तर हाम्रो यो घर नै हजुरको राज्य हो र हामी नै हजुरका प्रजा हौँ। त्यसैले आफ्नो राज्यको यो गौरवमय झन्डालाई आफ्नै घरको धुरीमा स्थापना गर्नुहोस्।"

रानीको यो सल्लाहमा चित्त बुझाई दासु भट्टले सो राजकीय झन्डा (आलम) लाई आफ्नो घरको धुरीमा स्थापना गरे।

धुरीमा राखिएको धजो हो कि आलम?

आजका दाहाल बन्धुहरूको घरको धुरीमा राखिएको यो झन्डा कुनै साधारण "धजो" (पूजाको कपडा) होइन। यो त दासु भट्टले प्रयोग गरेको राजकीय झन्डा (आलम) को ऐतिहासिक प्रतीक हो।

पुरानो समयमा यो झन्डा पुरानो हुँदा कुल पूजा वा इष्ट देवीको पूजाको समयमा ध्वजापताका चढाएर पुरानो आलम फेर्ने र नयाँ आलम राख्ने गरिन्थ्यो। दासु भट्टको मृत्यु पश्चात् यो एउटा कुल परम्पराको रूपमा निरन्तर रह्यो। यसले हाम्रो गौरवमय इतिहास र पुर्खाको राजकीय पृष्ठभूमिलाई जीवन्त राखेको छ।

कुँवर र राणाको नाता: एक अन्तरजातीय विवाह

दाहाल वंशको इतिहासले नेपाली राजनीति र इतिहासमा एउटा ठूलो मोड लिएको कथा पनि वंशावलीमा पाइन्छ।

दाहालका एक सन्तानले मगर जातकी कन्यासँग वैवाहिक सम्बन्ध कायम गरे। तत्कालीन सामाजिक चलन र नियमअनुसार अन्तरजातीय विवाह गर्ने वरलाई "सु-वर" (राम्रो वर) नभई "कु-वर" (खराब वर) भन्न थालियो। यही कु-वर शब्द बिस्तारै अपभ्रंश हुँदै कुवर र पछि कुँवर लेख्न र भन्न थालियो।

तिनै कुँवरहरूमध्येका बाल नरसिंह कुँवरका छोरा जंग बहादुर कुँवरले वि.सं. १९०३ को कोत पर्व पश्चात् नेपालको शासनसत्ता आफ्नो हातमा लिएर उपाधिको रूपमा राणा पदवी धारण गरे। यसरी नेपालका कुँवर र राणाहरूको गोत्रीय र रगतको जरा दाहाल वंशसँगै जोडिन पुग्छ।

बुढा दाहालको कथा: वंश जोगाउने सङ्घर्ष

दाहालहरूमा एउटा हाँगोलाई बुढा दाहाल भनिन्छ। यस हाँगोको पछाडि एउटा कारुणिक तर वंश रक्षाको साहसपूर्ण कथा छ।

वंशको पाँचौँ पुस्तामा जन्मिएका तुलरामको सम्पूर्ण वंश र सन्तति कुनै कारणवश नाश भयो। वृद्ध अवस्थामा पुगेका तुलराम एक्ला भए। आफ्नो वंश निमिट्यान्न हुन नदिन उनले वृद्ध अवस्थामै पुनः विवाह गरे। पछि उनीबाट जन्मिएका सन्तानहरूलाई नै समाजले "बुढा दाहाल" भन्न थाल्यो। यो नाम वंश रक्षाको एउटा बलियो सङ्घर्षको प्रतीक हो जुन वंश एकपटक लोप हुने अवस्थामा पुगेर पनि फेरि उठ्यो।

पूर्व थलो र बसाइँसराइको मार्ग

दाहाल वंश कहाँ-कहाँ फैलियो?

खोज पड्तालको क्रममा फेला परेअनुसार दाहाल वंशको पूर्व थलो तथा उत्पत्तिको भूमि दैलेख जिल्लाको दह गाउँ (हालको गौरी गाविस) र दुल्लू हो। त्यहाँबाट सुरु भएको यो वंश नेपालका विभिन्न भू-भाग र नेपाल बाहिर यसरी फैलिएको पाइन्छ:

• नेपाल भित्र: दह गाउँ र दुल्लु (दैलेख) हुँदै बुंगनाम, काठमाडौँको गोठाटार, धादिङ, नुवाकोटको झिर्लिङ-झिल्टुङ्ग, काभ्रेपलान्चोकको नाला, सिन्धुलीको झाङ झोली, ओखलढुङ्गाको रामपुर र चनौटे, खोटाङको कुलागाउँ, बुला, खाम्तेल, लामीसोती, साँवा, लिकुवा र खोक्सेल, संखुवासभाको मादीविर्ता, सिवुवा, स्यावुन र पाङ्ठा, ताप्लेजुङको खेवाङ, तेह्रथुमको लाब्री र लुवुङ्गा, र इलाम।

• नेपाल बाहिर: भारतको सिक्किम, कालिम्पोङ, आसामका विभिन्न भाग, बिहारको बेतिया, बर्मा (म्यानमार)।

• विश्वभर: हालका दिनमा दाहाल बन्धुहरू अमेरिका, संयुक्त अधिराज्य (बेलायत), डेनमार्क लगायत विश्वका अनेकौँ मुलुकहरूमा बसोवास गरिरहेका छन्।

दैलेखको एउटा सानो गाउँमा सुरु भएको यात्रा आज विश्वव्यापी परिवारको जालोमा फैलिएको छ।

दाहाल कुलको चिनारी र संस्कार

आफ्नो पहिचानलाई अक्षुण्ण राख्न दाहाल परिवारले निश्चित धार्मिक मान्यता र संस्कारहरू पालना गर्दै आएका छन्:

• गोत्र: वत्स

• प्रवर (पञ्च प्रवर): भृगु, च्यवन, आप्तुवान, और्व र जमदग्नी

• सहगोत्रीहरू: राणा, लम्साल, कुँवर, झा लगायत वत्स गोत्र भएका अन्य थरहरू

• मुख्य देवता: शिवजी (मुख्य कुलदेवता) र आराध्य देवी विन्ध्यवासिनी

• कुल देवताको नाम (वीर/वेतालहरू): ब्रह्मवेताल, अग्निवेताल, बालामष्ट, बसन्तमाला र महन्तमाला

दाहाल कुलका विशिष्ट संस्कारहरू

१. पूर्णिमामा दूध बार्ने: पूर्णिमाको दिन दूध वा दुग्धजन्य पदार्थ नखाने (तिथि घटबढ हुँदा उदयको दिन बार्ने)।

२. धुरीमा आलम राख्ने: चण्डीपूर्णिमा (वैशाख पूर्णिमा) को दिन घरको धुरीमा नयाँ आलम राख्ने।

३. कुलको दियो बाल्ने: हरेक पूर्णिमाको साँझ कुल देवताको नाममा घरमा चोखो दियो बाल्ने।

४. यज्ञमा आलम: घरमा यज्ञ वा कुनै ठूलो धार्मिक कार्य गर्दा घरको धुरीमा अनिवार्य रूपमा आलम राख्ने।

५. गोठधूप र दिवाली: उभौली र उधौलीको समयमा गोठधूप गर्ने र कुलपूजा (दिवाली) गरी आफ्ना पुर्खाहरूको सम्मान गर्ने।

किन जोगाउने आफ्नो वंशावली?

दाहाल थरको यो हजार वर्ष पुरानो इतिहास, दासु भट्टको यात्रा र धुरीमा ठड्याइएको आलमको कथा हामीसम्म आइपुग्नुको कारण हाम्रा पुर्खाहरूले यसलाई लेखेर र सम्झेर राख्नु नै हो।

तर आजको आधुनिक र व्यस्त समयमा हामी आफ्नो थातथलो छोडेर शहर पसेका छौँ, विदेशिएका छौँ। पुराना हस्तलिखित वंशावलीका पोथीहरू पानी, आगो र कीराका कारण नष्ट हुँदै गइरहेका छन्। हाम्रा हजुरबा-हजुरआमासँग भएका अमूल्य सम्झनाहरू दैलेखका पुराना गाउँका नाम, बसाइँसराइका बाटाहरू, वेतालहरूका कथाहरू हामीले आजै लिपिबद्ध गरेनौँ भने भोलिको पुस्ताले आफ्नो जरा सधैँका लागि गुमाउन सक्छ।

एउटा सानो काम: आफ्नो घरका वृद्धहरूसँग बस्नुहोस्। सोध्नुहोस् हाम्रो पुर्खा कहाँबाट आएका हुन्? हाम्रो आलमको कथा के हो? हाम्रो कुलदेवता को हुन्? र जे थाहा पाउनुहुन्छ, त्यो लेखेर राख्नुहोस्। आजका हजुरबा-हजुरआमा हजार वर्ष लामो कथाका जीवित कडी हुन्; तिनको बोली सुन्ने मौका सधैँ रहँदैन।

Bamsawaliमा हामी यही कार्यलाई प्रविधिको माध्यमबाट सुरक्षित राख्न मद्दत गर्छौँ। तपाईंको परिवारको वंशावली डिजिटल रूपमा सुरक्षित राख्न, पुस्तौँपुस्ताको सम्बन्धलाई एउटै पारिवारिक वृक्षमा देखाउन र संसारको जुनसुकै कुनामा हुर्किएका सन्ततिलाई पनि आफ्नो पुर्खाको कथासँग जोड्न हामी क्रियाशील छौँ।

यो लेख आफ्ना परिवार र कुलका सदस्यहरूलाई पठाउनुहोस् र घरका जेठा सदस्यहरूसँग बसेर आफ्नो हाँगोको इतिहास लेख्न सुरु गर्नुहोस्।

तपाईंको थरले पनि एउटा इतिहास बोकेको छ। आउनुहोस्, त्यो इतिहास सँगै लेखौँ।

दाहाल थरबारे बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू

दाहाल थरको उत्पत्ति कसरी भयो?

दाहाल एक भूमिवाची थर हो। वत्स गोत्रीय भट्टका सन्तानहरूले दैलेखको दाहागाउँमा विर्ता पाई बसोवास गर्न थालेपछि दाहागाउँका बासिन्दालाई दाहाल भनिन थालियो र यही नै पछि थर बन्यो।

दाहालको घरको धुरीमा राखिने "आलम" को महत्त्व के हो?

आलम दासु भट्टले बढ बिहारबाट नेपाल आउँदा ल्याएको आफ्नो पूर्व राज्यको राजकीय झन्डाको प्रतीक हो। आफ्नो राज्य र प्रजा नरहेपछि रानीको सल्लाहमा उनले घरलाई नै राज्य मानी धुरीमा झन्डा ठड्याएका थिए, जसलाई आज पनि दाहालहरूले सम्मानका साथ निरन्तरता दिएका छन्।

दाहाल र लम्साल थरको सम्बन्ध के हो?

दाहाल र लम्साल दुवै वत्स गोत्रीय दासु भट्टका सन्तान हुन्। रूपवेसी टारमा बस्ने दाहाल रुपाखेती भए भने लम्सुमा विर्ता पाएर बस्ने लुम्साली बाजेका सन्तानहरू लम्साल भए। तसर्थ यिनीहरू सहोदर बन्धु हुन्।

दाहाल र पौडेल एउटै जराका हुन्?

केही वंशावली परम्पराअनुसार पौडेल र दाहाल एउटै पिता श्रीनन्दका दुई छोराका सन्तान हुन् भनिन्छ। तर दुवैले समयक्रममा फरक गोत्र परम्परा र वंश पहिचान विकास गरे, र आज छुट्टाछुट्टै थरका रूपमा चिनिन्छन्।

कुँवर र राणा थर कसरी दाहालसँग जोडिएका छन्?

दाहालका एक सन्तानले मगर कन्या विवाह गरेपछि समाजले उनलाई "कु-वर" (अयोग्य वर) भन्यो, जुन पछि कुँवर थर बन्यो। तिनै कुँवरका सन्तान जंग बहादुर कुँवरले पछि राणा पदवी धारण गरेका हुनाले यिनीहरूको मूल दाहाल वंश नै हो।

बुढा दाहाल भनेको को हुन्?

वंशको पाँचौँ पुस्ताका तुलरामको सम्पूर्ण वंश नाश भएपछि उनले वृद्ध अवस्थामा पुनः विवाह गरे र उनीबाट जन्मिएका सन्तानहरूलाई बुढा दाहाल भनियो वंश रक्षाको त्यो साहसको सम्मानमा यो नाम आजसम्म चलिआएको छ।

दाहाल थरसँग सम्बन्धित मुख्य ठाउँहरू कुन-कुन हुन्?

दाहाल थरको उत्पत्ति दैलेखको दाहागाउँ र दुल्लूमा भएको मानिन्छ। त्यहाँबाट यो वंश धादिङ, नुवाकोट, काठमाडौँ, काभ्रे, सिन्धुली,दोलखा, ओखलढुङ्गा, खोटाङ, संखुवासभा, ताप्लेजुङ, तेह्रथुम र इलामसम्म, र त्यहाँबाट सिक्किम, आसाम, बर्मा तथा विश्वका अनेक देशसम्म फैलिएको छ।