मिहाक/म्याहक: कुसुन्डालाई बुझ्न थरभन्दा भाषा र सम्बन्ध किन महत्त्वपूर्ण छन्?

नेपालमा एउटा यस्तो भाषा छ जसलाई उपलब्ध भाषावैज्ञानिक अध्ययनले Indo-Aryan, Tibeto-Burman वा Austro-Asiatic परिवारमा राख्दैन।

त्यो कुसुन्डा भाषा हो।

कुसुन्डा समुदायलाई बाहिरबाट "वन राजा" वा "वन रानी" भनेर चिनाइएको छ। Gokarna Prasad Gyanwali को सन् २०२१ को field-based अध्ययनले समुदायको self-name Mihaq/Myahq मिहाक/म्याहक पनि उल्लेख गर्छ। सेन, शाही र कुसुन्डा नाम वा थरको प्रयोग भेटिन्छ।

तर एउटा सावधानी सुरुमा नै आवश्यक छ:

कुसुन्डा भाषालाई अहिले Austro-Asiatic भन्न थालिएको भन्ने दाबी स्थापित भाषावैज्ञानिक निष्कर्ष होइन। उपलब्ध अध्ययनले यसलाई language isolate—अहिलेसम्म अन्य भाषापरिवारसँग प्रमाणित सम्बन्ध नदेखिएको भाषा—मानेका छन्।

यही फरकबाट कुसुन्डा इतिहास पढ्न सुरु गर्नुपर्छ: थर, भाषा, समुदाय, सामाजिक सम्बन्ध र जैविक ancestry एउटै कुरा होइनन्।

कुसुन्डा, वन राजा कि मिहाक?

एउटै समुदायका धेरै नाम हुन सक्छन्।

• मिहाक/म्याहक समुदायभित्रको self-name का रूपमा उल्लेखित छ।

• कुसुन्डा सरकारी census, सार्वजनिक लेखन र समुदायका सदस्यले पनि प्रयोग गर्ने नाम बनेको छ।

• वन राजा/वन रानी जंगलसँग जोडिएको पुरानो जीवनपद्धति र बाह्य सामाजिक कल्पनासँग सम्बन्धित title हो।

• सेन, शाही वा अन्य थर सामाजिक सम्पर्क, सरकारी कागज, विवाह र स्थानीय पहिचानसँग जोडिएर प्रयोग भएका देखिन्छन्।

यीमध्ये एउटालाई "साँचो" र बाँकीलाई "झुटो" भनेर हटाउनु आवश्यक छैन। राम्रो वंशावलीले प्रत्येक नाम कहाँ, कहिले र कसले प्रयोग गर्यो भनेर लेख्छ।

उदाहरण:

सरकारी कागजमा: शाही
समुदाय पहिचान: कुसुन्डा
self-name/भाषिक नाम: मिहाक
बाह्य ऐतिहासिक title: वन राजा

यस्तो अभिलेखले नाम परिवर्तनलाई लुकाउँदैन; सामाजिक इतिहास बनाउँछ।

कुसुन्डा भाषा कुन परिवारमा पर्छ?

पुराना लेखकले कुसुन्डालाई कहिले Chepang सँग, कहिले Tibeto-Burman समूहसँग, कहिले शारीरिक बनावट वा जीवनपद्धतिका आधारमा अरू समुदायसँग जोड्ने प्रयास गरे।

तर आधुनिक भाषाविज्ञानमा कुसुन्डा सामान्यतः language isolate का रूपमा चिनिन्छ। यसको अर्थ:

• भाषा "एक्लो" वा "कम विकसित" हो भन्ने होइन,

• बोल्ने समुदायको अरू समुदायसँग सम्बन्ध थिएन भन्ने होइन,

• कुसुन्डा मानिस जैविक रूपमा पूर्ण अलग हुन् भन्ने पनि होइन,

• केवल उपलब्ध भाषिक प्रमाणले यसलाई स्थापित भाषापरिवारमा विश्वसनीय रूपमा जोड्न सकेको छैन।

भाषा isolate हुनु अत्यन्त महत्वपूर्ण सांस्कृतिक तथ्य हो। तर यसबाट "कुसुन्डा नै नेपालका पहिलो मानिस हुन्" भन्ने निश्चित निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

Gyanwali को लेखले कुसुन्डा भाषाले नेपालको पुरानो linguistic stratum प्रतिनिधित्व गर्न सक्ने सम्भावना उल्लेख गर्छ। यसलाई परिकल्पना का रूपमा लेख्नुपर्छ, प्रमाणित genetic history का रूपमा होइन।

भाषाभित्र लुकेको सम्पर्कको नक्सा

Gyanwali को अध्ययनमा कुसुन्डा भाषामा केही छिमेकी समुदायलाई जनाउने शब्द दिइएका छन्:

समुदाय अध्ययनमा लेखिएको कुसुन्डा शब्द

गाइने dzentel / जेन्तेल

बादी dodzilaq / दोडजीलाक

कुमाल yanbaru / यानबारु

थारु inorat / इनोरत

नेवार ihen / इहेन

मगर yegembu / येगेम्बु

त्यही अध्ययनमा गुरुङ, राई, धिमाल र शेर्पाका लागि छुट्टै शब्द नपाइएको उल्लेख छ। लेखकले यसलाई पश्चिम र मध्यपश्चिमका समुदायसँग बढी ऐतिहासिक सम्पर्क भएको संकेतका रूपमा पढेका छन्।

तर यहाँ पनि सीमा छ।

शब्द नभेटिनु भनेको कहिल्यै सम्पर्क नभएको अन्तिम प्रमाण होइन। उपलब्ध informant, शब्दसंग्रहको आकार र भाषा क्षयले पनि असर गर्न सक्छ। त्यसैले यसलाई सम्पर्कको संकेत भन्न सकिन्छ, पूर्ण नक्सा होइन।

कुसुन्डा र चेपाङ: लव-कुशको कथा के भन्छ?

Dor Bahadur Bista को People of Nepal र Gyanwali को लेखमा चेपाङ समुदायमा सुनाइने एउटा कथा आउँछ।

त्यस कथामा:

• चेपाङले आफूलाई रामका छोरा लव—चेपाङ कथनमा Lohari—का सन्तान मान्छन्,

• कुसुन्डालाई कुश/Kushari सँग जोड्छन्,

• र दुवैलाई पुरानो शत्रुका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ।

यो चेपाङ मौखिक उत्पत्ति परम्परा हो। "कुसुन्डाले चेपाङलाई देख्नासाथ मार्थे" भन्ने पुरानो डरलाई वर्तमान समुदायको व्यवहार वा प्रमाणित इतिहास भन्न मिल्दैन।

Gyanwali को लेखले पनि कुसुन्डा पक्षमा त्यस्तै शत्रुताको समान belief system नदेखिएको संकेत गर्छ। त्यसैले लेख्ने सही तरिका:

चेपाङ परम्पराको एउटा संस्करणले लोहारी र कुशारीको कथा मार्फत चेपाङ-कुसुन्डा सम्बन्धलाई व्याख्या गर्छ; यसको ऐतिहासिक वा जैविक पुष्टि भएको छैन।

कथा जोगिन्छ। पूर्वाग्रह फैलिँदैन।

कुसुन्डा र राउटे: राजा, कर र डरको कथन

राउटे र कुसुन्डाबीच केही समान सामाजिक संकेत छन्:

• सेन, शाही वा ठकुरीजस्ता थर/title को प्रयोग,

• जंगलसँग जोडिएको पुरानो जीवन,

• "वनको राजा" भन्ने दाबी,

• र शिकारसँग सम्बन्धित सांस्कृतिक स्मृति।

पुराना विवरणमा राउटेले कुसुन्डालाई वन राजा मानेर कर तिर्थे वा कुसुन्डासँग डराउँथे भन्ने कथन भेटिन्छ। तर Gyanwali ले उद्धृत गरेको Fortier को विश्लेषणले यस्तो antagonism पुष्टि गर्ने प्रमाण कम रहेको बताउँछ।

अर्कोतर्फ:

• अन्तरसमुदायिक विवाहका उदाहरण रिपोर्ट भएका छन्,

• शिकार देवताको कम्तीमा एउटा नाम साझा भएको उल्लेख छ,

• र दुवै पक्षले आफ्नै राजकीय पहिचान दाबी गरेका कथन भेटिन्छन्।

त्यसैले "कुसुन्डा राजा, राउटे रैती" लाई इतिहासको अन्तिम तथ्य नभई प्रतिस्पर्धी सामाजिक दाबी का रूपमा लेख्नुपर्छ।

कुसुन्डा र ठकुरी: थरले ancestry प्रमाणित गर्छ?

कुसुन्डा समुदायका केही सदस्यले आफूलाई ठकुरीसरह वा ठकुरीसँग सम्बन्धित मानेको field report छ। "गाउँको राजा" र "वनको राजा" को समानता, सेन/शाही/Malla जस्ता नाम र विवाह सम्बन्ध यस दाबीमा प्रयोग भएका छन्।

तर एउटै थर प्रयोग हुनु मात्र समान जैविक ancestry को प्रमाण होइन।

थर परिवर्तनका धेरै सामाजिक कारण हुन सक्छन्:

• सरकारी कागजमा पहिचान सजिलो बनाउनु,

• स्थानीय प्रतिष्ठासँग जोडिनु,

• विवाह वा संरक्षण सम्बन्ध,

• अरू समुदायले दिएको नाम अपनाउनु,

• वा परिवारले नयाँ सामाजिक identity रोज्नु।

वंशावलीले "कहिलेदेखि शाही लेखियो?" भन्ने प्रश्न खोज्नुपर्छ, "शाही लेखियो, त्यसैले ठकुरी ancestry प्रमाणित भयो" भन्नु हुँदैन।

कुसुन्डा र ब्राह्मण: स्थिर hierarchy होइन, बदलिँदो सम्बन्ध

Gyanwali को field report अनुसार पुरानो hunting-gathering जीवनमा कुसुन्डाले ब्राह्मणलाई आफूभन्दा उच्च मान्ने स्पष्ट सम्बन्ध थिएन। केही informant ले ब्राह्मणले छोएको नखाने पुरानो अभ्याससमेत सम्झिएका छन्।

स्थायी बसोबासपछि भने:

• घर प्रवेश,

• सत्यनारायण पूजा,

• र अन्य घरेलु संस्कारमा ब्राह्मण पुरोहित बोलाउने अभ्यास आएको उल्लेख छ।

यो परिवर्तन "पहिले गलत, पछि सही" भन्ने कथा होइन। यसले settlement, छिमेकी सम्बन्ध र Hindu ritual practice सँगको बढ्दो सम्पर्क देखाउँछ।

वंशावलीमा पूजा-पद्धति परिवर्तनको मिति, पुरोहितको गाउँ र परिवारले अपनाएको नयाँ संस्कार लेख्दा सामाजिक परिवर्तन देखिन्छ।

कुसुन्डा र मगर: सबैभन्दा घनिष्ठ छिमेकी सम्बन्ध?

Gyanwali को field study मा मगरसँग:

• छिमेकी सम्बन्ध,

• विवाह,

• केही ritual समानता,

• र साझा पुर्खासम्बन्धी मौखिक कथा

उल्लेख गरिएको छ।

एउटा परम्परामा एउटै राजाका जेठा छोराका सन्तान कुसुन्डा, अर्को छोराका ठकुरी र कान्छाका मगर भनिन्छ। यो आकर्षक genealogical story हो, तर यसलाई प्रमाणित biological tree भन्न मिल्दैन।

यसको उपयोग अर्कै छ: यसले समुदायले छिमेकीसँगको निकटता "दाजुभाइ" को भाषामा कसरी व्यक्त गर्छ भन्ने देखाउँछ।

अन्तरसमुदायिक विवाहका वास्तविक परिवार अभिलेख भेटिएमा त्यो चाहिँ व्यक्ति-व्यक्ति जोडिएको वंशावली प्रमाण बन्न सक्छ।

कुसुन्डा र खस: मष्टो, धामी र साझा संस्कार

पश्चिम नेपालमा खस र कुसुन्डा समुदायबीच मष्टो, धामी/डाँग्री, कुलपूजा र प्रकृतिसँग जोडिएको धार्मिक अभ्यासमा केही समानता रिपोर्ट गरिएको छ।

समान पूजा हुनुका कम्तीमा तीन सम्भावना हुन्छन्:

• साझा पुरानो सांस्कृतिक वातावरण,

• लामो छिमेकी सम्पर्क र आदानप्रदान,

• वा पछि अपनाइएको धार्मिक अभ्यास।

समान संस्कार देखियो भन्दैमा एउटै ancestry निष्कर्ष निकाल्नु हुँदैन। तर कुलपूजा, देवताको नाम, पूजा स्थान र पुजारी परम्पराको तुलनात्मक अभिलेख भविष्यको अनुसन्धानका लागि अत्यन्त उपयोगी हुन्छ।

छन्त्यालसँगको दाबी कसरी लेख्ने?

केही समुदाय विवरणमा छन्त्यालभित्रका भलम्जा समूहले कुसुन्डालाई पुर्खासँग जोड्ने वा केही कुसुन्डाले आफूलाई छन्त्याल भन्ने कथन पाइन्छ।

उपलब्ध सामग्रीमै यसको भाषिक वा सांस्कृतिक पुष्टि कमजोर भनिएको छ। त्यसैले यसलाई "सम्बन्ध प्रमाणित" भनेर होइन:

केही informant वा समुदाय परम्परामा भेटिएको, थप अनुसन्धान चाहिने सम्बन्ध-दाबी

भनेर राख्नु उचित हुन्छ।

कुसुन्डा वंशावली कसरी अभिलेख गर्ने?

कुसुन्डा जस्तो सानो र भाषा-संकटमा रहेको समुदायका लागि family tree मात्र पर्याप्त हुँदैन। प्रत्येक व्यक्तिसँग सांस्कृतिक data पनि जोगाउनुपर्छ।

नामका सबै तह

• मिहाक/म्याहक नाम,

• नेपाली कागजको नाम,

• सेन/शाही/कुसुन्डा थर,

• घरको नाम,

• पुरानो नाम परिवर्तनको कारण।

सम्बन्ध

• आमा र बुबा दुवै पक्ष,

• कुसुन्डा र गैर-कुसुन्डा विवाह,

• माइती-ससुराली,

• adoption वा सामाजिक parenting,

• community elder ले मान्यता दिएको नाता।

भाषा

• व्यक्तिले कुसुन्डा भाषा कति बोल्छ?

• कसबाट सिक्यो?

• दैनिक शब्द, kinship terms र गीत,

• audio/video अभिलेखको अनुमति,

• translation र recording मिति।

स्थान

• पुरानो वन क्षेत्र वा अस्थायी बासको मौखिक स्मृति,

• स्थायी बसोबास सुरु भएको ठाउँ,

• जिल्लाबीचको migration,

• विवाह वा रोजगारीबाट बनेको नयाँ शाखा।

स्रोत

• field interview,

• census वा सरकारी कागज,

• अनुसन्धानपत्र,

• पुरानो ethnography,

• समुदाय संस्थाको अभिलेख,

• oral tradition।

पुराना ethnography पढ्दा सावधानी

पुराना लेखकले कुसुन्डा र चेपाङबारे "primitive", "savage" वा शारीरिक बनावटमा आधारित भाषा प्रयोग गरेका छन्। ती शब्द आज अपमानजनक र विद्वत् रूपमा समस्याग्रस्त छन्।

पुरानो पुस्तक स्रोत हुन सक्छ, तर लेखकको पूर्वाग्रह पनि स्रोतको भाग हो।

त्यसैले पुरानो विवरण प्रयोग गर्दा:

• अपमानजनक शब्दलाई आजको सत्यका रूपमा नदोहोर्याउने,

• लेखिएको समय र लेखकको दृष्टिकोण बताउने,

• समुदायको self-identification प्राथमिक राख्ने,

• र नयाँ fieldwork तथा भाषावैज्ञानिक अध्ययनसँग तुलना गर्ने।

निष्कर्ष

कुसुन्डा इतिहासको सबैभन्दा रोमाञ्चक पक्ष "उनीहरू कुन ठूलो जातिका सन्तान हुन्?" भन्ने होइन।

रोमाञ्चक पक्ष यो हो:

• एउटा विशिष्ट language isolate नेपालमा बाँचेको छ,

• समुदायले मिहाक/म्याहक, कुसुन्डा, सेन र शाहीजस्ता बहुस्तरीय नाम बोकेको छ,

• चेपाङ, राउटे, मगर, ठकुरी, ब्राह्मण, खस र अन्य समुदायसँगका सम्बन्ध फरक कथामा सुरक्षित छन्,

• र ती कथामध्ये केही field observation, केही मौखिक परम्परा, केही विवादित दाबी हुन्।

कुसुन्डा वंशावली बनाउनु भनेको नाम जोड्नु मात्र होइन; हराउँदै गएको भाषा, सम्बन्धको शब्दकोश र समुदायले आफैँलाई सम्झने तरिका जोगाउनु हो।

प्रायः सोधिने प्रश्न

कुसुन्डा भाषा Austro-Asiatic हो?

स्थापित भाषावैज्ञानिक वर्गीकरणअनुसार होइन। यसलाई सामान्यतः language isolate मानिन्छ।

मिहाक/म्याहक र कुसुन्डा फरक समुदाय हुन्?

उपलब्ध अध्ययनमा मिहाक/म्याहक समुदायको self-name र कुसुन्डा व्यापक सार्वजनिक/सरकारी नामका रूपमा आएको छ।

सेन वा शाही थरले ठकुरी ancestry प्रमाणित गर्छ?

आफैँमा गर्दैन। थर सामाजिक सम्पर्क, कागजी पहिचान वा प्रतिष्ठासँग पनि बदलिन सक्छ। पुस्तागत अभिलेख चाहिन्छ।

चेपाङ र कुसुन्डा शत्रु हुन्?

लव/कुशसँग जोडिएको शत्रुताको कथा केही चेपाङ मौखिक परम्परामा छ। यसलाई वर्तमान सम्बन्ध वा प्रमाणित इतिहास मान्न मिल्दैन।

भाषा फरक भएकाले कुसुन्डा नेपालका सबैभन्दा पुराना मानिस हुन्?

भाषाले पुरानो linguistic stratum को संकेत दिन सक्छ, तर भाषा मात्रबाट जैविक ancestry वा "पहिलो मानिस" प्रमाणित हुँदैन।

स्रोतहरू

• Gokarna Prasad Gyanwali (2021), "Relationship of Kusunda to other Caste and Ethnic groups of Nepal," Triyuga Academic Journal, 2(1), 18–28.
  https://doi.org/10.3126/taj.v2i1.45617

• Dor Bahadur Bista, People of Nepal, local knowledge-base extraction:
  knowledge-base-ai-ingest/markdown/011_people_of_nepal_bista_text.md

• David E. Watters, Notes on Kusunda Grammar: A Language Isolate of Nepal, Himalayan Linguistics Archive 3:
  https://escholarship.org/uc/item/83v8d1wv

• प्रयोगकर्ताद्वारा उपलब्ध गराइएको कुसुन्डा-सम्बन्धी working note; तथ्यहरू Gyanwali र local knowledge base सँग cross-check गरिएको।

सम्पादकीय तथ्य-जाँच नोट

• कुसुन्डालाई Austro-Asiatic वा Tibeto-Burman भनेर निश्चित वर्गीकरण गरिएको छैन; "language isolate" प्रयोग गरिएको छ।

• Gyanwali paper को abstract, body र field count मा जनसंख्या संख्या नमिलेकाले निश्चित वर्तमान population लेखिएको छैन।

• चेपाङ, राउटे, मगर, ठकुरी र छन्त्यालसँगका उत्पत्ति दाबीलाई मौखिक वा विवादित तहमा राखिएको छ।

• पुराना ethnographic अपमानजनक label लाई वर्तमान तथ्यका रूपमा पुनरुत्पादन गरिएको छैन।