बेल्बासे थरको इतिहास: मौद्गल्य गोत्र, बेलबासको स्मृति र हराएको कागज

एउटा पुरानो धर्मपुत्र लिखतमा परिवारका मानिसहरू जैसी भनेर चिनिन्छन्। केही दशकपछिका श्रेस्तामा त्यही वंशसँग बेल्बासे नाम जोडिएको भेटिन्छ।

उपलब्ध समुदाय-स्रोतअनुसार बेल्बासे थर प्युठानको बेलबास भन्ने ठाउँबाट बनेको मानिन्छ, जबकि यसको गोत्रीय जरा महर्षि मुद्गलसँग जोडिएको मौद्गल्य गोत्रमा राखिन्छ। तर पौराणिक वंश, स्थानीय किंवदन्ती, कानुनी कागज र मौखिक बसाइँसराइ एउटै प्रकारका प्रमाण होइनन्। बेल्बासे इतिहास बुझ्न यी तह छुट्याएर पढ्नुपर्छ।

सुरुमा स्रोतबारे एउटा स्पष्ट कुरा

यस लेखको मुख्य आधार यस लेखका लागि प्राप्त बेल्बासे परिवार-इतिहाससम्बन्धी संकलित पाठ हो। उक्त पाठले बेल्बासे वंशावली २०६४ र कोइराला (वि.सं. २०४०) लाई उद्धृत गर्छ। पाठका अन्तिम खण्डहरू भेषराज बेल्बासेको अनुभव, पुराना कागजको प्रतिलिपि, जेठाबुढाबाट सुनिएका विवरण र स्थानीय स्मृतिमा आधारित छन्।

यसकारण लेखमा चार प्रकारका सामग्री छन्:

• पौराणिक पाठमा समर्थित परम्परा: मुद्गल र मौद्गल्य ब्राह्मण वंशको सम्बन्ध।

• प्रकाशित समुदाय-स्रोत: बेल्बासे वंशावलीमा राखिएका गोत्र, थर र परिवारसम्बन्धी विवरण।

• कागजी दाबी: धर्मपुत्र लिखत, जिम्माली श्रेस्ता र अदालतका पुराना कागजको प्रतिलिपिबारे लेखकको विवरण।

• मौखिक इतिहास: बेले-बासे, चवयन उपाध्याय, सूर्यमणि-बैकुण्ठ र गाउँका भौतिक चिनोसँग जोडिएका कथा।

यी सबै महत्वपूर्ण छन्। तर सबैको प्रमाणिक शक्ति समान छैन।

मौद्गल्य गोत्रको जरा कहाँ जोडिन्छ?

बेल्बासे समुदायको वंश-स्मृतिले बेल्बासेहरूलाई मौद्गल्य गोत्रीय मान्छ। मौद्गल्य नामको मूल महर्षि मुद्गलसँग जोडिन्छ।

H. H. Wilson ले सन् 1840 मा अनुवाद गरेको The Vishnu Purana को चौथो पुस्तक, उन्नाइसौँ अध्यायमा पाँचाल वंशको वर्णन छ। त्यहाँ मुद्गललाई पाँच राजपुत्रमध्ये एक भनिएको छ र उनीबाट Maudgalya Brahmans अर्थात् मौद्गल्य ब्राह्मण परम्परा फैलिएको उल्लेख छ।

सन् 1916 मा प्रकाशित The Matsya Puranam को उपलब्ध अंग्रेजी अनुवादमा पनि मुद्गलका सन्तान क्षत्रिय वंशबाट ब्राह्मण परम्परामा पुगे र मौद्गल्य वंशका संस्थापक बनेको कथन पाइन्छ।

यसले दुई कुरा समर्थन गर्छ:

1. मुद्गल र मौद्गल्य नामको पौराणिक वंश-सम्बन्ध पुरानो पाठ-परम्परामा छ।

2. राजवंशीय पृष्ठभूमिबाट ऋषि वा ब्राह्मण परम्परामा प्रवेश गरेको कथा पनि पुराणमा पाइन्छ।

तर यसले आजका प्रत्येक बेल्बासे परिवारलाई मुद्गलसम्म नामै-नाम जोडिएको आधुनिक वंशवृक्ष प्रमाणित गर्दैन। गोत्र सांस्कृतिक र अनुष्ठानिक वंश-स्मृति हो; यो आधुनिक DNA परीक्षण वा निरन्तर अभिलेखको विकल्प होइन।

गोत्र र थर एउटै कुरा होइनन्

बेल्बासे इतिहासमा गोत्र र थर छुट्याउनु अत्यन्त आवश्यक छ।

मौद्गल्य ऋषि-परम्परासँग जोडिएको गोत्रीय परिचय हो।
बेल्बासे भूगोल, बसोबास र स्थानीय सामाजिक पहिचानसँग बनेको थर हो।

एउटै गोत्रभित्र फरक थर हुन सक्छन्। एउटै थरभित्र पनि शाखा, कुलरीत, बसाइँसराइ र अभिलेख फरक हुन सक्छन्। त्यसैले "मौद्गल्य गोत्र" भेटिनु र "बेल्बासे थर कहिले बन्यो" भन्ने प्रश्नको उत्तर एउटै स्रोतले दिँदैन।

पौराणिक पाठले गोत्रको पुरानो जरा देखाउँछ। थरको आधुनिक यात्रा खोज्न भने प्युठानको बेलबास, अर्घाखाँचीका गाउँ, जिम्माली श्रेस्ता, धर्मपुत्र लिखत र पारिवारिक स्मृतितिर जानुपर्छ।

बेल्बासे थर प्युठानको बेलबासबाट बनेको हो?

उपलब्ध सामग्रीमा सबैभन्दा सीधा व्याख्या यस्तो छ:

प्युठानको बेलबासबाट अर्घाखाँचीतिर आएका परिवारलाई बेल्बासे भन्न थालियो।

नेपालमा ठाउँबाट थर बन्ने परम्परा सामान्य छ। कुनै बस्ती, पाखो, कोट, गाउँ वा प्रशासनिक क्षेत्रसँग जोडिएका मानिस पछि त्यही स्थानसूचक नामले चिनिन सक्छन्। यस दृष्टिले बेलबासबाट बेल्बासे बन्ने व्याख्या भाषिक र सामाजिक रूपमा सम्भावित देखिन्छ।

समुदायमा बेलबास नाम कसरी बन्यो भन्ने एकभन्दा बढी कथा छन्।

बेले र बासेको कथा

एउटा मौखिक परम्पराले भुरे राजा मोतीचन्द्रका ज्योतिषी गुरु चवयन उपाध्याय र उनका दुई छोरा बेले तथा बासेको कथा सुनाउँछ। आगोले छोएको वनक्षेत्र ती दुई छोराका नाममा दर्ता भएपछि ठाउँलाई बेले-बासे, पछि बेलबास भनियो भन्ने कथन छ।

यस कथामा पुरानो जात-वर्गसम्बन्धी भाषा पनि प्रयोग भएको छ। त्यसलाई आजको मूल्य-मान्यताबाट समर्थन गर्ने होइन; त्यो समयको समुदाय-कथामा जस्तो संरचना थियो, त्यसको ऐतिहासिक सन्दर्भका रूपमा मात्र पढ्नुपर्छ।

बेल र बाँसको कथा

अर्को किंवदन्तीले त्यहाँ बेल र बाँसको घारी भएकाले ठाउँको नाम बेलबास रह्यो भन्छ।

स्थानबाट बनेको थर

तेस्रो र सबैभन्दा सरल स्मृति भनेको बेलबासमा बसेका वा त्यहाँबाट आएका मानिस बेल्बासे कहलाए भन्ने हो।

यीमध्ये कुन व्याख्या पहिलो हो भन्ने ठोस स्थाननाम-अभिलेख अहिले उपलब्ध छैन। त्यसैले "बेले र बासेबाट नै बेलबास बन्यो" वा "बेल र बाँसबाट नै बन्यो" भनेर अन्तिम निष्कर्ष दिन मिल्दैन। यति भने सावधानीपूर्वक भन्न सकिन्छ: बेल्बासे थरको समुदाय-स्मृति प्युठानको बेलबाससँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ।

कागजमा जैसी, व्यवहारमा बेल्बासे

बेल्बासे इतिहासको सबैभन्दा उपयोगी भाग पौराणिक कथा होइन, पुरानो श्रेस्ताबारे लेखकले दिएको विवरण हो।

संकलित पाठअनुसार वि.सं. १९६३–६४ सम्मका केही कानुनी कागजमा परिवारका सदस्यले जैसी लेखेको पाइन्छ। वि.सं. १९६५ पछिका श्रेस्तामा बेल्बासे लेखिन थालेको दाबी छ।

लेखकले जिम्माली कामसँग सम्बन्धित पुराना कागजमा एउटै वंशका हिमलालको नाम हिमलाल जैसी र हिमलाल बेल्बासे दुवै रूपमा भेटिएको बताएका छन्।

यसबाट सम्भावित व्याख्या यस्तो हुन्छ:

• बेल्बासे नाम व्यवहारमा कानुनी अभिलेखभन्दा पहिले चलिरहेको हुन सक्छ।

• पुरानो सामाजिक श्रेणी वा परिचयका रूपमा जैसी लेखिने चलन केही समय कायम रह्यो।

• पछि स्थान-आधारित बेल्बासे थर कानुनी श्रेस्तामा स्थिर हुन थाल्यो।

तर यो दाबी पुनः जाँच्न सक्कल वा प्रमाणित प्रतिलिपि आवश्यक छ। उपलब्ध पाठमा कागजको पूरा अभिलेख नम्बर, कार्यालय, पृष्ठ वा सुरक्षित प्रतिलिपिको वर्तमान स्थान दिइएको छैन।

त्यसैले वि.सं. १९६५ लाई बेल्बासे थर "जन्मिएको वर्ष" होइन, उपलब्ध समुदाय-स्मृतिअनुसार कानुनी लेखाइमा स्पष्ट देखिन थालेको समय भन्नु उपयुक्त हुन्छ।

धर्मपुत्र लिखतले के देखाउँछ?

संकलित पाठमा धर्मपुत्रसम्बन्धी पुरानो लिखतको भाषिक प्रतिलिपि छ। त्यसमा छोरा नभएका मध्यै जैसीले धनेश्वर जैसीका छोरा खिमानन्दलाई धर्मपुत्रका रूपमा स्वीकार गरेको, चल-अचल सम्पत्ति र जिम्मेवारी दिने कुरा, साक्षीका नाम र लेखकको विवरण उल्लेख छन्।

प्रतिलिपिको अन्त्यमा:

"सम्वत १८८५ साल मिति बैसाख सुदी १० रोज ४"

भन्ने मिति देखिन्छ।

तर त्यही संकलित पाठको पछिल्लो अनुभव-खण्डमा यसलाई वि.सं. १८८९ को धर्मपुत्र लिखत भनिएको छ। यो आन्तरिक मिति-विरोध प्रकाशनअघि मिलाउनुपर्ने महत्वपूर्ण विषय हो।

उक्त कागज किन महत्वपूर्ण छ?

• यसले धर्मपुत्र सम्बन्धलाई केवल मौखिक कथा होइन, लिखित पारिवारिक व्यवस्था रूपमा देखाउँछ।

• यसमा सम्पत्ति, उत्तराधिकार, साक्षी र सामाजिक मान्यताको संरचना देखिन्छ।

• यसले खिमानन्दलाई पछिल्लो बेल्बासे शाखासँग जोड्ने स्रोत-कडी दिन सक्छ।

तर सक्कल कागज अहिले कहाँ छ भन्ने स्पष्ट छैन। लेखकले वि.सं. २०५७ माघ २५ गते इमिलियामा बसेको बैठकमा कागजहरू फोटोकपी गरी फिर्ता दिने सर्तमा बुझाएको, तर फिर्ता नपाएको बताएका छन्। यही कारण मिति र शब्द पुनः जाँच्न कठिन भएको छ।

यो घटना वंशावलीका लागि ठूलो पाठ हो: कागजको फोटो मात्र होइन, त्यसको मालिक, स्थान, मिति, प्रतिलिपि इतिहास र फिर्ताको विवरण पनि अभिलेख गर्नुपर्छ।

कश्मीरदेखि सिञ्जासम्मको दाबी कति बलियो छ?

संकलित स्रोतले मौद्गल्य परम्परालाई कश्मीर, गढवाल, कुमाउँ, डोटी, सिञ्जा-जुम्ला र पछि प्युठान-अर्घाखाँचीतिर आएको ठूलो बसाइँसराइ कथासँग जोड्ने प्रयास गर्छ।

त्यसमा वि.सं. ४१५ मा विद्यानगर वा गढवालबाट सिञ्जाको जनालीतिर आएका लम्बोदर भट्ट, उनका छोरा लालु भट्ट, र इला, विशा तथा वासु नामका नातिहरूको प्रसंग छ।

तर स्रोत आफैँले एउटा समस्या स्वीकार गर्छ: भट्टहरूको गोत्र बेल्बासेको गोत्रसँग नमिल्ने देखिएकाले "भट्ट" थर नभई पदवी वा उपाधि हुन सक्छ भन्ने अनुमान गरिएको छ।

यही आत्मसावधानी महत्वपूर्ण छ। उपलब्ध सामग्रीले यो लामो मार्गलाई पुष्टि गरेको छैन। यसलाई अहिले:

मौद्गल्य गोत्रीय समूहको सम्भावित बसाइँसराइ परम्परा

भन्न सकिन्छ, तर बेल्बासे परिवारको निरन्तर प्रमाणित वंशरेखा भनेर लेख्न सकिँदैन।

यस विषयका लागि गढवाल-कुमाउँका अभिलेख, सिञ्जा क्षेत्रका दानपत्र, स्थानीय वंशावली, पुरोहित लेखोट र प्युठानका पुराना भूमिस्रेस्ता तुलना गर्नुपर्छ।

प्युठानबाट अर्घाखाँची: सूर्यमणि र बैकुण्ठको स्मृति

बेल्बासे परिवारको नजिकको बसाइँसराइ कथा भने प्युठानको बेलबासबाट अर्घाखाँचीतिर आएको स्मृतिमा बढी स्पष्ट हुन्छ।

मौखिक विवरणअनुसार सूर्यमणि र बैकुण्ठसहितका भाइहरूले बेलबास छोड्ने सल्लाह गरे। सूर्यमणि र बैकुण्ठ मथुराबेँसीसम्म सँगै आए। त्यसपछि दिशाबारे मत नमिलेपछि सूर्यमणि ढाँड-खिदिमतिर र बैकुण्ठ करापु हुँदै बरेँतिर गएको भनिन्छ।

बैकुण्ठको यात्रासँग एउटा पीडादायी स्थानीय कथा पनि जोडिएको छ। करापुबाट आरीचौरको खेतमा पानी लगाउन जाँदा शीतखोलाको बाढीले सहयोगी बुढाथोकीको बच्चा बगाएको स्मृति सुनाइन्छ। त्यसपछि खोला नतर्नुपर्ने ठाउँमा बस्नुपर्ने माग उठ्यो र परिवार बरेँतिर सर्यो भन्ने कथन छ।

यो विवरण मौखिक इतिहास हो। यसलाई अभिलेखीय तथ्य जस्तो प्रस्तुत गर्नु हुँदैन। तर यसले बसाइँसराइ किन हुन्छ भन्ने मानवीय कारण देखाउँछ: जग्गा, पानी, बाटो, सुरक्षा र परिवारको दुःख।

ढुङ्गा, पँधेरो र पोखरी पनि वंशावलीका स्रोत हुन्

बेल्बासे स्मृतिमा केही भौतिक स्थान बारम्बार आउँछन्:

• बरेँ विद्यालयपश्चिमको आगो पार्ने ढुङ्गा;

• पानी भेटिएको ठूलापँधेरो;

• माथि र तल बसेका शाखासँग जोडिएको उपल्लाघरे–तल्लाघरे पहिचान;

• श्रीकृष्ण बेल्बासे वा "मन्त्री साहु"सँग जोडिएको मन्त्री पोखरा;

• मच्छेको ध्यानसँग जोडिएको तपोभूमि र चेप्टो ढुङ्गा।

यस्ता चिनोले मौखिक कथालाई स्थानसँग बाँध्छन्। तर कुनै ढुङ्गा वा पोखरीसँग कथा जोडिनु मात्रले त्यसको उमेर र ऐतिहासिक सम्बन्ध प्रमाणित हुँदैन।

राम्रो वंशावली अनुसन्धानले यी ठाउँका:

• पुराना र नयाँ नाम;

• वडा र नक्सा स्थान;

• जग्गाधनी वा सार्वजनिक अभिलेख;

• पुराना फोटो;

• स्थानीय साक्षी;

• र कथा पहिलोपटक कसबाट सुनियो

भन्ने विवरण पनि राख्छ।

"पुर्खाको श्राप"लाई कसरी अभिलेख गर्ने?

संकलित सामग्रीमा प्युठानमै बसेका र अर्घाखाँचीतिर गएका शाखाको अवस्था फरक हुनु पुर्खाको श्रापसँग जोडिएको मौखिक कथा पनि छ।

यस्तो कथा समुदायको भावनात्मक स्मृति हुन सक्छ। त्यसलाई मेटाउनु आवश्यक छैन। तर शिक्षा, सम्पत्ति, सन्तान वा बसाइँसराइको वास्तविक कारणका रूपमा श्रापलाई प्रमाणित गर्नु पनि उचित हुँदैन।

यसलाई अभिलेख गर्दा स्पष्ट label दिनुपर्छ:

मौखिक विश्वास — सेतुराम र रेशम गोराथोकीबाट वि.सं. २०५७/५८ तिर सुनिएको विवरण।

त्यससँगै सामाजिक र आर्थिक कारणको छुट्टै अध्ययन गर्नुपर्छ। लोकविश्वास जोगाउनु र त्यसलाई ऐतिहासिक कारण मान्नु फरक कुरा हुन्।

अर्घाखाँचीका शाखा र बदलिँदो जीवन

संकलित विवरणले बेल्बासे परिवारको बसोबास अर्घाखाँचीका बरेँ, हरेँ, सिद्धारा, सुवर्णखाल, ठाडा, कालिमाटी, करापु, थारपाइला, खिल्जी, असुरकोट र ढाँड मैदानजस्ता ठाउँसँग जोड्छ।

पुरानो जीवन खेती, पशुपालन, स्थानीय नेतृत्व, जिम्माली, मुखिया र तालुकी भूमिकामा केन्द्रित थियो। पछिल्ला पुस्ता शिक्षा, प्रशासन, राजनीति, व्यवसाय र विदेश बसाइँसराइतिर फैलिएको समुदाय-स्मृति छ।

यो परिवर्तनलाई "पुरानो कमजोर, नयाँ बलियो" भन्ने सरल कथामा घटाउनु हुँदैन। खेती, पशुपालन, गाउँको नेतृत्व, पानीका स्रोत र सामुदायिक सहयोग पनि वंशको महत्वपूर्ण ज्ञान हुन्। आधुनिक पेशा थपिएका हुन्; पुरानो जीवन अर्थहीन भएको होइन।

प्रत्येक बेल्बासे परिवारले अहिले के अभिलेख गर्ने?

बेल्बासे इतिहासमा धेरै कडी छन्, तर ती फरक स्रोतमा छरिएका छन्। प्रत्येक परिवारले कम्तीमा यी विवरण राख्न सक्छ:

1. पूरा नाम र नामका रूप: जैसी, बेलबासे, बेल्बासे वा अन्य पुरानो लेखाइ।

2. गोत्र र प्रवर: घरमा मौद्गल्य कसरी उच्चारण वा लेखिन्छ, पुरोहित वा संस्कार-पुस्तिकामा के छ।

3. पहिलो ज्ञात पुर्खा: नाम, जीवनकालको अनुमान र स्रोत।

4. मूल ठाउँ: प्युठानको बेलबाससँग सम्बन्ध छ कि छैन; अर्घाखाँचीको पहिलो बस्ती कुन हो।

5. बसाइँसराइ: कसले, कहाँबाट, कहाँ, किन र कहिले सरेको भनिन्छ।

6. महिला र धर्मपुत्र सम्बन्ध: आमा, छोरी, माइती-ससुराली, धर्मपुत्र र पालनकर्ता सम्बन्ध छुटाउन नहुने।

7. पुराना कागज: सक्कल मालिक, मिति, कार्यालय, प्रतिलिपि बनाएको दिन र डिजिटल फाइल।

8. स्थानीय चिनो: पँधेरो, पोखरी, ढुङ्गा, चौपारी, मन्दिर, खेत र पुरानो घर।

9. स्रोतको तह: सक्कल अभिलेख, प्रतिलिपि, प्रकाशित वंशावली, मौखिक इतिहास वा अनुमान।

10. असहमति: दुई शाखामा फरक कथा भए दुवैलाई स्रोतसहित राख्ने।

यसरी राखिएको विवरणले भविष्यको अनुसन्धानलाई पुरानो गल्ती दोहोर्याउनबाट जोगाउँछ।

बेल्बासे इतिहासले सिकाउने मुख्य कुरा

बेल्बासे थरको कथा एउटा सीधा रेखा होइन।

यसमा पुराणको मौद्गल्य परम्परा छ।
प्युठानको बेलबास छ।
जैसी र बेल्बासे दुवै लेखिएका श्रेस्ता छन्।
धर्मपुत्र सम्बन्ध छ।
अर्घाखाँचीको बसाइँसराइ छ।
ढुङ्गा, पँधेरो, पोखरी र तपोभूमि छन्।
र हराएको भनिएको सक्कल कागजको पीडा छ।

यही कारण बेल्बासे वंशावलीलाई नामको सूची मात्र बनाउनु पर्याप्त हुँदैन। प्रत्येक नामसँग सम्बन्ध, ठाउँ, कागज, स्मृति र प्रमाणको तह पनि राख्नुपर्छ।

आज आफ्नो घरको सबैभन्दा पुरानो एउटा कागज छान्नुहोस्। त्यसलाई स्क्यान गरी मिति, मालिक, ठाउँ र स्रोतसहित बम्सावलीमा जोगाउनुहोस्।

बेल्बासे थरबारे सामान्य प्रश्नहरू

बेल्बासेको गोत्र के हो?

उपलब्ध बेल्बासे समुदाय-स्रोतले बेल्बासेहरूलाई मौद्गल्य गोत्रीय मान्छ। शाखा अनुसार प्रवर र संस्कार-विवरण फरक हुन सक्छ, त्यसैले आफ्नो परिवारको पुरोहित लेखोट वा संस्कार-पुस्तिका पनि जाँच्नुपर्छ।

मौद्गल्य गोत्रको सम्बन्ध कससँग छ?

मौद्गल्य नाम महर्षि मुद्गलसँग जोडिन्छ। विष्णु पुराण र मत्स्य पुराणका उपलब्ध अनुवादमा मुद्गलबाट मौद्गल्य ब्राह्मण परम्परा फैलिएको उल्लेख छ।

बेल्बासे थर कहाँबाट आएको मानिन्छ?

मुख्य समुदाय-परम्पराले थरलाई प्युठानको बेलबाससँग जोड्छ। बेलबासबाट आएका मानिस बेल्बासे कहलाए भन्ने व्याख्या सबैभन्दा सीधा छ। बेले-बासे वा बेल-बाँसबाट स्थाननाम बनेको किंवदन्ती पनि पाइन्छ, तर ती प्रमाणित निष्कर्ष होइनन्।

जैसीबाट बेल्बासे कहिलेदेखि लेख्न थालियो?

संकलित समुदाय-पाठअनुसार वि.सं. १९६३–६४ सम्म जैसी र वि.सं. १९६५ पछिका केही कानुनी श्रेस्तामा बेल्बासे लेखिएको भेटिन्छ। सक्कल अभिलेखको विस्तृत पुनः परीक्षण आवश्यक भएकाले यसलाई थरको ठ्याक्कै सुरुवात वर्ष मान्नु हुँदैन।

धर्मपुत्र लिखतको मिति १८८५ हो कि १८८९?

उपलब्ध प्रतिलिपिको अन्त्यमा वि.सं. १८८५ देखिन्छ, तर पछिल्लो विवरणमा १८८९ भनिएको छ। सक्कल वा प्रमाणित प्रतिलिपिबाट यो विरोध मिलाउन बाँकी छ।

बेल्बासेहरूको मुख्य पुरानो बसोबास कहाँ देखिन्छ?

स्रोतले प्युठानको बेलबासपछि अर्घाखाँचीका बरेँ, हरेँ, सिद्धारा, सुवर्णखाल, ठाडा, कालिमाटी, करापु, थारपाइला, खिल्जी, असुरकोट र ढाँड मैदानजस्ता ठाउँ उल्लेख गर्छ। प्रत्येक शाखाले आफ्नो वास्तविक मार्ग अलग-अलग जाँच्नुपर्छ।

स्रोतहरू

• यस लेखका लागि प्राप्त भेषराज बेल्बासे-सम्बद्ध संकलित परिवार-इतिहास; यसमा बेल्बासे वंशावली २०६४ र कोइराला (वि.सं. २०४०) उद्धृत छन्। पूर्ण प्रकाशन विवरण पुनः पुष्टि गर्न बाँकी।

• H. H. Wilson, The Vishnu Purana: A System of Hindu Mythology and Tradition (London: John Murray, 1840), Book IV, Chapter XIX.

• The Matsya Puranam, translated by A Taluqdar of Oudh, edited by Major B. D. Basu, Vol. XVII, Part I (1916), Chapter L.

• शिखरनाथ, थरगोत्रप्रवरावली (नेपाली), उपलब्ध डिजिटल प्रतिको OCR; मौद्गल्य गोत्रका प्रविष्टि देखिन्छन्, तर OCR अस्पष्ट भएकाले थर-विशेष पङ्क्ति मूल पृष्ठबाट जाँच्नुपर्ने।