के तपाईंलाई थाहा छ तपाईंले हरेक दिन गौरवका साथ लेख्ने र उच्चारण गर्ने "पौडेल" थरले झन्डै एक हजार वर्ष लामो मानवीय बसाइँसराइ, सङ्घर्ष र गौरवको इतिहास बोकेको छ?
पौडेल थरको इतिहास: पौडीदेखि पौडेलसम्मको एक हजार वर्ष
के तपाईंलाई थाहा छ तपाईंले बोक्नुभएको थरले झन्डै एक हजार वर्षको इतिहास बोकेको छ?
हामी हरेक दिन आफ्नो नाम लेख्छौँ, आफ्नो थर भन्छौँ। तर त्यो थर कहाँबाट आयो, कसरी बन्यो, र कति लामो यात्रा गरेर हामीसम्म आइपुग्यो यो प्रश्न हामीमध्ये धेरैले सोध्ने मौका पाएका हुँदैनौँ।
आजको यो लेखमा हामी त्यही प्रश्नको पछि लाग्दै छौँ पौडेल थरको इतिहास खोतल्दै। यो केवल एउटा थरको कथा होइन; यो घर छोड्नुपर्दाको पीडा, नयाँ ठाउँमा जरा गाड्ने साहस, र छिमेकीको माया-बोलीबाटै जन्मिएको एउटा पहिचानको यात्रा हो।
बम्सावलीको हाम्रो नयाँ शृंखला **थर यात्रा**मा हामी नेपाली थरहरूको जरा खोज्दै छौँ कुन थर कहाँबाट आयो, कसरी बन्यो, र त्यसले कस्ता कस्ता पुर्खा र कथा बोकेको छ। आजको पहिलो यात्रा पौडेल थरको हो।
एउटा कुरा भने सुरुमै भन्न चाहन्छौँ इतिहास पूर्ण विज्ञान होइन। ठाउँअनुसार, स्रोतअनुसार केही विवरणमा फरक हुन सक्छ। तर जे-जति प्रमाण र वंशावलीहरूले बताएका छन्, त्यसैको आधारमा हामी यो कथा कोमलतापूर्वक तपाईंसामु राख्दै छौँ।
आउनुहोस्, सुरुदेखि सुरु गरौँ।
पौडेल बन्धुहरूको फैलावट आज संसारभर छ। तर यो फैलावटको सुरुवात कहाँबाट भयो भनेर खोज्दै जाँदा हामी पुग्छौँ सप्तऋषिमध्येका एक, अत्रि ऋषिसम्म।
भनिन्छ, सृष्टिकर्ता ब्रह्माजीका मानसपुत्रमध्ये प्रमुख रहेका महर्षि अत्रि नै पौडेलहरूका गोत्र प्रवर्तक ऋषि हुन्। उनै अत्रि ऋषिका सन्तान र शिष्यहरूले आत्रेय वंशको स्थापना गरे, र त्यही ऋषिको नामबाट पौडेलहरूको गोत्र "आत्रेय" रहन गयो।
अत्रि ऋषि सामान्य पात्र थिएनन्। उनले चार सय श्लोकको "अत्रिसंहिता" र अध्यायबद्ध "अत्रिस्मृति" रचेर सबै वर्णका कर्तव्यदेखि राजाले गर्नुपर्ने कामसम्म स्पष्ट उल्लेख गरेका थिए। धर्मशास्त्रका प्रवर्तकमध्ये उनको नाम आदरका साथ लिइन्छ।
रोचक कुरा त के छ भने, अत्रि ऋषिले राजाले गर्नुपर्ने पाँच यज्ञसमेत तोकेका थिए:
आजको भाषामा भन्दा यी त सुशासनकै आधारभूत सिद्धान्त हुन्। हजारौँ वर्षअघि नै यस्तो गहन सोच राख्ने ऋषिका सन्तान हुनु — यो आफैँमा एउटा गौरवको कुरा हो।
"आत्रेय" शब्दको अर्थ पनि सुन्दर छ। यसको अर्थ हुन्छ त्रिगुणातीत, अर्थात् सत्व, रज र तम यी तीनै गुण पार गरेको। त्यस्ता ऋषिका परम्परासँग जोडिएको गोत्र हो आत्रेय।
आत्रेय गोत्रको पहिचान बुझ्न त्रिप्रवरको कुरा पनि जान्नुपर्छ। पौडेलको त्रिप्रवर मानिन्छ — आत्रेय, अर्चनानस र श्यावाश्व। यी तीन प्रतापी पुर्खाका नाम जोडेर नै आफ्नो कुलको आधार चिनाइन्छ। यो व्यवस्था किन बनाइयो होला? सम्भवतः कालान्तरमा पनि आफ्नो जरा नबिर्सियोस् भनेर।
रोचक कुरा त के छ भने, यही आत्रेय गोत्रको फैलिँदो हाँगोमा पौडेल मात्र होइन सिग्देल, अर्याल, दाहाल, दुलाल, दुवाडी, भट्ट, वाजपेयीलगायत थुप्रै थर जोडिन्छन्। अर्थात् पौडेल थरको जरा पहिल्याउँदा हामी एउटा साँघुरो रेखा होइन, एउटा फराकिलो परिवार भेट्टाउँछौँ।
समय बित्दै गयो। आत्रेय वंश भारतको तेहरी गढवालस्थित पौडीमा बसोबास गर्थ्यो।
तर बाह्रौँ शताब्दीतिर पुग्दा परिस्थिति फेरियो। बढ्दो मुगल आतङ्कका कारण धर्म र परिवारको रक्षा गर्न उदय भट्टको खलक आफ्नो थातथलो छोड्न बाध्य भयो। घर छोड्नु यो सानो कुरा होइन। पुर्खाको माटो, मन्दिर, सम्झना सबै पछाडि छोडेर अनिश्चित यात्रामा निस्कनुको पीडा कस्तो होला, आज कल्पना मात्र गर्न सकिन्छ।
घर छाडेपछि आत्रेय वंशका परिवारहरू विभिन्न ठाउँमा फैलिए। तीमध्ये उदय भट्टका सन्तान उत्तर काशीको पौडी हुँदै बाह्रौँ शताब्दीमा तत्कालीन डोटी राज्यको अजयमेरूमा प्रवेश गरे भन्ने मानिन्छ। यिनीहरू विस्तारै बझाङ, कालिकोट, जुम्ला हुँदै पूर्वतिर सर्दै आएको प्रमाण पाइन्छ।
यो बसाइँसराइको कथा कुनै एक पुस्ताको कथा होइन। यो पुस्तौँपुस्ताको हिँडाइ हो — जहाँ हरेक पाइलासँगै एउटा नयाँ अध्याय थपिँदै गयो।
यही यात्रामा एउटा महत्त्वपूर्ण नाम आउँछ वंशराज भट्ट।
वि.सं. ११६० मा डोटीको राजधानी अजयमेरू दरबारमा जन्मेका वंशराज भट्ट डोटी राज्यको सेनामा भर्ती भए। मामा गणपतिको सल्लाहअनुसार वि.सं. ११७८ मा सेनामा छिरेका उनले आफ्नो सामर्थ्य छिट्टै देखाए।
उनकै नेतृत्वमा डोटी सेनाले वि.सं. ११८६ तिर जुम्लामाथि आक्रमण गर्यो, र अछामको बुढीगङ्गासम्मको विशाल भू-भाग आफ्नो अधीनमा पार्यो। यसरी वंशराज आफैँ राजा बने, र जुम्ला राज्यको राजधानी बझाङको पौडीलाई बनाइयो।
ध्यान दिनुहोस् यहाँ फेरि "पौडी" नाम आयो। पहिले तेहरी गढवालको पौडी, अब बझाङको पौडी। यही "पौडी" शब्द आगामी दिनमा एउटा थर बन्ने बीउ बोकेर बसेको थियो, जुन कुरा त्यतिबेला कसैले सोचेकै थिएन।
राजा बनेपछि वंशराजले आफ्ना छोरा श्रीवत्सराजलाई युवराज घोषणा गरे। राज्य विस्तार र बाँडफाँडको क्रममा उनका नाति-पनातिहरू जुम्ला, दैलेख, कालिकोट — चारैतिर फैलिँदै गए।
वंशराजका जेठा छोरा श्रीवत्सराज भट्टको जन्म वि.सं. ११८५ मा डोटीको अजयमेरू दरबारमा भएको थियो। उनको पालामा पौडीको राजवंश थप सुदृढ बन्यो।
वि.सं. १२०७ तिर पौडी र डोटीको संयुक्त सेनाले फेरि जुम्लामाथि आक्रमण गरी मुगु कर्णालीसम्म पुग्यो। पछि जुम्लाका नागवंशी राजाले युद्धभन्दा सन्धिलाई रोजे उनले आफ्नी छोरी शिलाको कन्यादान युवराज श्रीवत्सराजसँग गरी मुगु कर्णाली पश्चिमको भू-भागसमेत सुम्पिदिए। यसरी विवाह-सम्बन्धमार्फत राज्य फैलियो, र पौडीका राजवंशले झोतामा राजदरबार बनाए।
श्रीवत्सराजका धेरै विवाह भएका थिए, र तीनबाट जन्मेका सन्तान फरक-फरक दिशामा फैलिए। वृद्ध र अशक्त भएपछि उनले राज्यको जिम्मा अर्कै हातमा सुम्पेर आफू वानप्रस्थ लिई काशीतिर लागे — सत्ताभन्दा साधनालाई महत्त्व दिने त्यो परम्परा आज सम्झँदा पनि अचम्म लाग्छ।
श्रीवत्सराजका छोरा श्रीदेवको जन्म वि.सं. १२१५ तिर यही झोता दरबारमा भएको मानिन्छ। श्रीदेवका सन्तान पौडीबाट विभिन्न दिशामा फैलिए, र यहीँबाट हामी देख्न सक्छौँ कसरी एउटै जराबाट फरक-फरक थर जन्मन्थे:
यो सूची हेर्दा एउटा कुरा प्रस्ट हुन्छ थर भनेको बसाइँसराइको छाप हो। पौडीमा बस्नेहरू पौडेल, सिग्दीमा बस्नेहरू सिग्देल, आर्जीमा बस्नेहरू अर्याल यसरी एउटै जराका मानिस फरक-फरक नामले चिनिन थाले।
श्रीदेवका माहिला छोरा श्रीनन्द पौडीबाट बसाइँ सरी तत्कालीन जुम्ला — हाल कालिकोटको चिलखाए भन्ने ठाउँमा बस्न पुगे। वि.सं. १२३५ तिर झोता दरबारमै जन्मेका श्रीनन्दका छोरा थिए — श्रीराम।
वि.सं. १२५६ मा जन्मेका यिनै श्रीराम पौडेल र पौड्याल वंशका मूलपुरुष हुन्। चिलखाए हाल कालिकोट जिल्लाको तिलागुफा नगरपालिकामा पर्छ। श्रीरामको जन्म चिलखाएमै भए पनि उनी पछि बसाइँ सरेर जुम्लाको हाटसिंजामा बसेका थिए।
श्रीनन्दका अर्का छोरा, श्रीरामका भाइ श्रीहरि भने कालिकोटको दोहा गाउँमा बसेकाले तिनका सन्ततिलाई दाहाल भनियो। अर्थात् पौडेल र दाहाल आज फरक देखिने यी दुई थर पनि एउटै बाबुका छोराका हाँगा रहेछन्।
श्रीनन्दको परिवार बझाङको पौडी गाउँबाट आएको थियो। त्यसैले चिलखाएका स्थानीय जनताले उनको परिवारलाई माया र चिनारीका साथ "पौडीवाला... पौडीवाला..." भनेर बोलाउन थाले — अर्थात् "पौडीबाट आएकाहरू।"
समय बित्दै जाँदा त्यही "पौडीवाला" शब्द बोल्दाबोल्दै अपभ्रंश हुँदै गयो, र विस्तारै बन्यो आजको "पौडेल" र "पौड्याल"।
यो कुरा मनन गर्न लायक छ। पौडेल थर कुनै राजाले फरमान जारी गरेर राखेको होइन। यो त छिमेकीहरूको दैनिक बोलीबाट, सहज मायाबाट जन्मिएको नाम हो। तपाईंले आज गर्वका साथ बोक्नुभएको थर त्यो वास्तवमा कुनै बेला कसैले स्नेहले बोलाएको सम्बोधन हो।
सायद थरको साँचो अर्थ यही हो — यो हामी कहाँबाट आयौँ भन्ने स्मृति हो, र अरूले हामीलाई कसरी अपनाए भन्ने प्रेमको चिनो पनि।
श्रीरामपछि पौडेल परिवार एकै ठाउँमा थन्किएन। चिलखाएबाट दैलेख, पोखरा, काठमाडौँ हुँदै यो वंश नेपालभरि फैलियो।
यो फैलावट कहिल्यै सहज भने थिएन। पौडी, कनाडा, सिराटा र नेटाकाटनेका पौडेल पुर्खाहरूको कथामा थुप्रै सङ्घर्ष लुकेका छन्। सिराटाका एक पुर्खाको त यस्तो गाथा भनिन्छ — स्थानीय कोटका राजाले पटक-पटक दुःख दिँदा, सिपाही पठाएर पक्रन खोज्दा, ती पौडेल पुर्खाले वैदिक साधनामा लीन भई आफू विलीन भएको र शिर मात्रले वेदपाठ गरेको देखिएको लोककथा छ। "शिरकाटी"बाट "सिराटी" नाम चलनमा आएको भनाइ यही गौरवपूर्ण सम्झनासँग जोडिएको छ।
यस्ता कथाहरू अक्षरशः कति सत्य हुन्, त्यो छुट्टै कुरा। तर यिनले एउटा कुरा भने स्पष्ट बताउँछन् — पुर्खाहरूले आफ्नो आस्था, ज्ञान र पहिचान जोगाउन कति ठूलो मूल्य चुकाएका रहेछन्।
बसाइँसराइको यो क्रममा पौडेल पुर्खाहरू पौडी नजिकैको कनाडादेखि सिराटाको कुलाकाटनेसम्म पुगे। सिराटामा त ती पुर्खाका दुई भाइ सन्तानका दुई घर तल्लीमौ र मल्लीमौ आज पनि छन् भनिन्छ। नेटाकाटनेमा पनि एउटा छुट्टै हाँगो हुर्कियो, र त्यहाँको ब्रह्मस्थलमा वंश वृद्धि भयो।
आज बझाङका सिराटा, नेटाकाटने र कनाडा गाउँमा मात्रै करिब तीन सय पौडेल परिवारको बस्ती रहेको बताइन्छ। अनि त्यहाँबाट सुरु भएको यो वंश आज दैलेख, जाजरकोट, पोखरा, काठमाडौँ हुँदै नेपालका कुना-कुनासम्म, र विदेशिएका सन्ततिमार्फत संसारका विभिन्न देशसम्म फैलिएको छ।
पौडेल वंशले नेपाललाई केही यस्ता महत्त्वपूर्ण पात्र दिएको छ, जसले विभिन्न कालखण्डमा देशलाई नेतृत्व र दिशा दिए।
तर सम्झनुपर्ने कुरा के छ भने, इतिहासमा नाम कमाएका यी पात्र मात्र पौडेल वंशका गौरव होइनन्। गाउँ-गाउँमा खेती गर्ने, सन्तान हुर्काउने, परम्परा जोगाउने, र चुपचाप आफ्नो धर्म-कर्म निभाउने हरेक पौडेल पनि यही एक हजार वर्ष लामो कथाका हिस्सा हुन्।
यहाँसम्म आइपुग्दा एउटा शब्द बारम्बार दोहोरिएको छ वंशावली। "वंश" शब्दमा "अवली" प्रत्यय जोडिएर बनेको यो शब्दले कुनै वंशमा जन्मेका मानिसहरूको मूलपुरुषदेखि वर्तमानसम्मका सन्ततिको क्रमबद्ध नामावली बुझाउँछ।
केवल मानिस मात्र यस्तो प्राणी हो, जसले "म को हुँ?" भनेर सोध्न सक्छ। यही प्रश्नबाटै वंशावलीको खोजी सुरु हुन्छ।
मेरा बाबु, बाजे, जिजुबाजे को-को हुन्? तिनीहरू कहाँ बस्थे? के काम गर्थे? हाम्रो वंश-वृक्ष कहाँसम्म फैलिएको छ? यिनै जिज्ञासाले गर्दा नाम लेख्दै जाँदा तयार हुने ग्रन्थ नै वंशावली हो।
अनि यो किन चाहियो त? किनभने समयसँगै मानिस बसाइँ सर्दै विभिन्न ठाउँमा पुग्यो। ठाउँ फेरियो, हावापानी फेरियो, बोली-लवज फेरियो। यस्तोमा आफ्नो छुट्टै पहिचान जोगाउन कठिन हुन्छ। पौडेल थरको यो पूरै कथा पनि त वंशावलीकै देन हो।
यति लामो यात्रा पढिसकेपछि एउटा प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ यो सबै कुरा हामीसम्म कसरी आइपुग्यो?
जवाफ सरल छ कसै-कसैले लेखेर, सम्झेर, सुनाएर राखे, त्यसैले। पं. विद्यापतिदेखि हरिप्रसाद पौडेल, काशीराम शर्मा हुँदै थुप्रै अध्येताहरूले फरक-फरक समयमा वंशावली सङ्कलन गरे। यदि उनीहरूले त्यो श्रम नगरेका भए, आज पौडेल थरको यो एक हजार वर्ष लामो कथा हामीसँग हुने थिएन।
तर सत्य के हो भने, यी वंशावलीहरू छरिएका छन्। पुरानो पुस्ता बित्दै छ। घरका हजुरबा-हजुरआमाले बोकेका सम्झनाहरू गाउँको नाम, पुर्खाको कथा, कुलदेवताको विवरण लेखिएनन् भने बिस्तारै हराउँदै जान्छन्।
एक जना वंश-अध्येताले लेखेका छन् "खोजीको क्रम कहिल्यै टुङ्गिने छैन।" हाम्रो जरासँग जोड्ने धागो अदृश्य छ, तर त्यो धागो कमजोर पनि छ। आजै नगाँठे, भोलि चुँडिन सक्छ।
एउटा सानो काम: आफ्नो घरका वृद्धहरूसँग बस्नुहोस्। सोध्नुहोस् हाम्रो पुर्खा कहाँबाट आएका हुन्? हाम्रो कुलदेवता को हुन्? हाम्रो हाँगो कहाँसम्म फैलिएको छ? र जे थाहा पाउनुहुन्छ, त्यो लेखेर राख्नुहोस्। तपाईंले आज लेख्नुभएको एक हरफले भोलिको पुस्तालाई आफ्नो पहिचान चिनाउनेछ।
पौडेल थरको यो कथा पौडीदेखि पौडेलसम्मको एक हजार वर्ष लामो गौरवशाली यात्रा यहीँ सकिँदैन। हरेक परिवारको आफ्नै हाँगो छ, आफ्नै कथा छ, जुन अझै लेखिन बाँकी छ।
पहिले वंशावली ताडपत्र र हस्तलिखित पोथीमा लेखिन्थ्यो। ती पोथी झरी, आगो, मुसा र समयसँगै हराउँदै गए। आज हामीसँग त्यो हराउन नदिने एउटा नयाँ उपाय छ डिजिटल अभिलेख। जे एकपटक डिजिटल रूपमा सुरक्षित भयो, त्यो सजिलै हराउँदैन, र संसारको जुनसुकै कुनाबाट आफ्ना सन्ततिले हेर्न सक्छन्।
Bamsawaliमा हामी ठीक यही काम सहज बनाउन खोज्दै छौँ तपाईंको परिवारको वंशावली डिजिटल रूपमा सुरक्षित राख्ने, पुस्तौँपुस्ताको सम्बन्ध एउटै वृक्षमा देखाउने, र आउँदो पुस्तालाई आफ्नो जरासँग जोड्ने।
यो लेख आफ्ना परिवारका सदस्यलाई पठाउनुहोस्, र यस्तै रोचक थर-कथाहरूका लागि "थर यात्रा" शृंखला पछ्याउँदै रहनुहोस्।
तपाईंको थरले पनि एउटा कथा बोकेको छ। आउनुहोस्, त्यो कथा सँगै लेखौँ।
वंशावली परम्पराअनुसार, पौडेल थर बझाङको पौडी गाउँसँग जोडिएको छ। त्यहाँबाट आएका श्रीनन्दको परिवारलाई चिलखाएका स्थानीयले "पौडीवाला" भन्न थाले, जुन शब्द क्रमशः "पौडेल" र "पौड्याल" बन्यो।
पौडेलहरूको गोत्र परम्परागत रूपमा आत्रेय हो, जुन अत्रि ऋषिसँग जोडिएको छ। त्रिप्रवर — आत्रेय, अर्चनानस र श्यावाश्व भनेर मानिन्छ।
हो। लगभग सबै ऐतिहासिक वंशावली अभिलेखमा पौडेल र पौड्याललाई एउटै वंशको भाषागत भिन्नता मात्र मानिएको छ — दुवैको उत्पत्ति "पौडीवाला" शब्दबाटै भएको हो।
हो, पौडेल, पौदेल र पौडेल यी सबै एउटै थरका नेपाली लिपिमा भिन्न हिज्जे मात्र हुन्, अर्थ र उत्पत्ति एउटै हो।
वंशावली परम्पराअनुसार हो। श्रीनन्दका दुई छोरा थिए श्रीराम (जसका सन्तान पौडेल भए) र श्रीहरि (जसका सन्तान दाहाल भए)। अर्थात् पौडेल र दाहाल एउटै बाबुका छोराका दुई हाँगा हुन्।
तेहरी गढवालको पौडी, डोटीको अजयमेरू, बझाङको पौडी, झोता, कालिकोटको चिलखाए, जुम्लाको हाटसिंजा, सिराटा, नेटाकाटने, कनाडा, दैलेख, पोखरा र काठमाडौँ यी सबै पौडेल थरको ऐतिहासिक भूगोलका महत्त्वपूर्ण बिन्दुहरू हुन्।
वंशावली जोगाउनाले तपाईंको परिवारको विशिष्ट हाँगो, ऐतिहासिक बसाइँसराइको मार्ग र पुर्खाको पहिचान समयको प्रवाहमा हराउनबाट बच्छ र आउँदो पुस्तालाई आफ्नो जरा चिन्ने स्पष्ट नक्सा मिल्छ।
आफ्नो वंशावली र पारिवारिक इतिहासलाई सजिलै व्यवस्थापन गर्नुहोस्। अहिले नै वेटिङ लिस्टमा सामेल हुनुहोस्।
