विद्या, मन्त्रशक्ति र "नवपाणिय" उपाधिबाट जन्मिएको विशुद्ध नेपाली थर 'न्यौपाने' को सुरुवातदेखि आजसम्मको ऐतिहासिक कथा।
के तपाईंलाई थाहा छ न्यौपाने थर संसारमा अरू कुनै देश वा मूलमा पाइँदैन? यो विशुद्ध नेपाली थर हो।
हामी हरेक दिन आफ्नो नाम लेख्छौँ, आफ्नो थर भन्छौँ। तर त्यो थर कहाँबाट आयो, कसरी बन्यो, र कति लामो यात्रा गरेर हामीसम्म आइपुग्यो यो प्रश्न हामीमध्ये धेरैले सोध्ने मौका पाएका हुँदैनौँ।
आजको यो लेखमा हामी त्यही प्रश्नको पछि लाग्दै छौँ न्यौपाने थरको इतिहास खोतल्दै। यो केवल एउटा थरको कथा होइन। यो पानी, आगो र विद्याको बलले राजदरबारमा कमाएको एउटा उपाधिको कथा हो एउटा उपाधि, जुन बिस्तारै थर बन्यो।
बम्सावलीको "थर यात्रा" शृंखलामा हामी नेपाली थरहरूको जरा खोज्दै छौँ कुन थर कहाँबाट आयो, कसरी बन्यो, र त्यसले कस्ता पुर्खा र कथा बोकेको छ। यो यात्रा न्यौपाने थरको हो।
सुरुमै एउटा कुरा नम्रतापूर्वक भन्न चाहन्छौँ इतिहास सधैँ पूर्ण विज्ञान होइन। न्यौपाने थरको उत्पत्तिबारे पनि विभिन्न वंशावली र विद्वान्हरूले फरक-फरक भनाइ राखेका छन्। कुन एक मात्र सत्य हो भनी ठोकुवा गर्न सकिँदैन। त्यसैले जे-जति प्रमाण र भनाइहरू उपलब्ध छन्, हामी ती सबैलाई आदर र कोमलताका साथ तपाईंसामु राख्दै छौँ।
आउनुहोस्, जराबाट सुरु गरौँ।
न्यौपाने थरको जरा खोज्दै जाँदा हामी पुग्छौँ कौडिण्य गोत्रसम्म।
ऋषि कौडिण्यबाट सुरु भएको यो गोत्र अत्यन्तै पुरानो र विशाल मानिन्छ। कौडिण्य गोत्रको तीन प्रवर (त्रिप्रवर) सामान्यतया वशिष्ठ – कौडिण्य – मित्रावरुण मानिन्छ, र यसको शाखा परासरी कौडिण्य भनिन्छ। प्रवर भनेको त्यस गोत्रमा उच्चतम महत्त्व राख्ने ऋषिहरू हुन्, जसका नामले नै गोत्रको परिचय दिइन्छ।
कौडिण्य वंशको फैलावट सुनेर अचम्म लाग्छ। ऋषि कौडिण्यका नातिहरूबाट यो गोत्र थप शाखामा विभाजित भयो, र समयक्रममा यो वंश उत्तरी भारत, नेपाल, भुटान, बंगलादेश, बर्मा हुँदै चीन, थाइल्यान्ड, भियतनाम र कम्बोडियासम्म फैलिएको प्रमाण पाइन्छ। केही उदाहरण हेरौँ:
यी प्रमाणहरूले एउटा कुरा देखाउँछन् कौडिण्य गोत्र कुनै सानो, साँघुरो रेखा होइन। यो हजारौँ वर्ष पुरानो र महादेशभरि फैलिएको एउटा विशाल वंश हो। त्यही विशाल जराको एउटा हाँगो हो — न्यौपाने।
इतिहास हचुवामा लेखिनु हुँदैन; त्यसका लागि आधिकारिक र विश्वसनीय प्रमाण चाहिन्छ। माथिका कुराहरू उपलब्ध शिलालेख र अभिलेखमा आधारित छन्, र अझै खोजी हुँदै जानुपर्ने विषय हुन्।
न्यौपाने वंशका आदिपुरुष मानिन्छन् सदानन्द भट्ट।
प्राप्त इतिहासअनुसार, सदानन्द भट्ट दार्चुलाको आँपचौरबाट जुम्लातिर आएका देखिन्छन्। रोचक कुरा के छ भने, त्यही दार्चुलामा करिब ९०० वर्ष पुरानो दस्तावेजमा परमानन्द भट्ट कौडिण्यको नाम भेटिन्छ, र नामको अन्त्याक्षरसमेत मिल्ने हुनाले परमानन्द भट्ट नै सदानन्दका पिता हुन सक्ने अनुमान गरिन्छ।
ऋषि कौडिण्यबाट कतिऔँ पुस्तामा सदानन्द जन्मिए त्यो भने अहिलेसम्म यकिनका साथ थाहा हुन सकेको छैन। तर सदानन्दबाटै न्यौपाने वंशको स्पष्ट उदय भएको मानिन्छ, र आज यो वंश झन्डै २९ देखि ३० पुस्ताको पुस्तान्तरमा पुगिसकेको देखिन्छ।
यो बसाइँसराइको कथा कुनै एक पुस्ताको कथा होइन। घर छोडेर, अपरिचित बाटो हिँडेर, नयाँ ठाउँमा जरा गाड्ने यो यात्रा पुस्तौँको हिँडाइ हो। र यसरी हेर्दा, न्यौपाने वंशको लिखित जरा करिब आठ-नौ सय वर्ष अघिसम्म पुग्छ — एउटा लामो, निरन्तर यात्रा।
अब आउँछ यो कथाको सबैभन्दा रोचक र महत्त्वपूर्ण मोड जहाँ थर जन्मन्छ।
आचार्य वंशावलीकार पं. गंगाधर शास्त्रीका अनुसार, वि.सं. १२५० देखि १३०० तिर भारतमा मुगल अधिपत्य बढ्दै गएको थियो। त्यसबाट प्रताडित भएर कन्यौजबाट दुई कौडिण्य भट्ट दाजुभाइ सच्चिदानन्द र सदानन्द दार्चुलाको बाटो हुँदै नेपाली भूमिमा प्रवेश गरे। यी दुई ब्राह्मण असल, साहसी, र धर्मरक्षक राज्यको खोजीमा थिए।
उनीहरूको नजर तत्कालीन जुम्ली शासक सिजापति राजा रणकेशर सिंह वर्मामाथि अडियो। त्यस बेला जुम्ली नरेशका छोरा युवराज नरेन्द्र सिंहको उपनयन (व्रतबन्ध) हुन लागेको थियो। व्रतबन्धको तयारी धुमधामसँग चल्दै थियो, र ब्राह्मणहरू अरणी मन्थन गरी काठ घोटेर अग्नि उत्पादन गर्न लागिरहेका थिए।
त्यहाँ पुगेका दुई भट्टले त्यस कार्यलाई हेरेर भने "यो राज्यमा त साँचो ब्राह्मण नै रहेनछन्। यस्तो अग्नि र जलबाट कसरी शुद्ध यज्ञ हुन्छ?"
यो कुरा राजाले आफैँ आएर सोधे "ब्राह्मणदेव, यो अग्नि र यो जल कसरी अपवित्र हुन्छ?"
दुई ब्राह्मणले विनम्रतापूर्वक उत्तर दिए "माछा र भ्यागुता नुहाएको पानी, अनि चराले टेकेको र बिस्ट्याएको काठ घोटेर निकालेको अग्नि कसरी शुद्ध हुन्छ? शुद्ध जल र शुद्ध अग्नि त वेद मन्त्रबाट उत्पादन गर्नुपर्छ।"
यो सुनेर राजाले उनीहरूको विद्वता बुझे, र भने "त्यसरी मन्त्रको बलले आगो र पानी निकाल्ने ब्राह्मण त मेरो देशमा छैनन्। यदि हजुरहरू आफैँले यो कार्य गरिदिनुभयो भने म हजुरलाई सदाका लागि आफ्नो राज्यको आचार्य मानी सेवा गर्नेछु।"
अनि भयो त्यो अद्भुत क्षण। दाजु सच्चिदानन्दको आदेशबाट भाइ सदानन्दले बरुण मन्त्रद्वारा जमिन खोसी त्यहीँबाट जलधारा निकाले। त्यही पवित्र जल मन्त्रित गरी, दाजुले अग्नि मन्त्रद्वारा यज्ञमा शुद्ध आगो बाले।
यो अचम्मको कर्म देखेर राजाले दाजु सच्चिदानन्दलाई आफ्नो आचार्य बनाए — र तिनका सन्तान आचार्य भए।
अनि भाइ सदानन्दलाई राजाले "नवपाणिय" उपाधि दिए अर्थात्, "नयाँ पानी निकाल्ने" र रुपाकोट बिर्ता प्रदान गरे। त्यही नवपाणिय शब्द कालान्तरमा परिवर्तित हुँदै नवपाणिय… नवपाने… नेउपाने र बन्यो आजको "न्यौपाने"।
एकछिन रोकिएर सोच्नुहोस्। न्यौपाने थर कुनै राजाको फरमान वा साधारण संयोगबाट बनेको होइन। यो त विद्या, मन्त्रशक्ति र पवित्रताप्रतिको निष्ठाबाट कमाएको एउटा सम्मानको चिनो हो पानी र आगोबाट जन्मिएको एउटा गौरवशाली नाम। आज तपाईंले गर्वका साथ बोक्नुभएको थरभित्र, कुनै बेला राजदरबारमा देखाइएको त्यो विद्वताको झलक अझै जीवित छ।
न्यौपाने थरको उत्पत्तिबारे एउटै मात्र कथा छैन। विभिन्न जानकार र विद्वान्हरूले फरक-फरक भनाइ राखेका छन्, र ती सबैमा एउटा साझा सूत्र देखिन्छ "नवपाणिय" उपाधि। केही भनाइ हेरौँ, नम्रतापूर्वक:
यी सबै भनाइमा प्रवेशद्वार (दार्चुला), उपाधि (नवपाणिय), र समय (वि.सं. १२००–१३००) धेरै हदसम्म मिल्छन्; फरक भनेको बिर्ता पाएको ठाउँमात्र देखिन्छ। थरको उत्पत्तिमा कुन भनाइ पूर्ण सत्य हो यो अझै खोजी र छलफलकै विषय हो। यही नै इतिहासको स्वभाव हो: पूर्ण होइन, तर सधैँ खोज्न लायक।
हरेक वंशका आफ्नै पहिचानमूलक मान्यता हुन्छन्। विद्वान् इतिहासविद् योगी नरहरिनाथज्यूले बताएअनुसार न्यौपाने वंशका केही मूल मान्यता यस्ता छन्:
यी मान्यताबाट दुई कुरा स्पष्ट हुन्छन्। पहिलो — न्यौपानेको जरा भारतको कौडिण्य नगरसम्म पुगे पनि, थर भने नेपालकै माटो, धौलागोहमा जन्मियो। दोस्रो यही कारण न्यौपाने थर अन्य कुनै मूलमा पाइँदैन; यो विशुद्ध नेपाली थर हो।
थरोत्पन्न स्थल धौलागोहबाट सुरु भएको न्यौपाने वंश एकै ठाउँमा थन्किएन। पुस्ता बढ्दै जाँदा यो वंश जुम्लाबाट पूर्वतिर सर्दै नेपालका विभिन्न भागमा फैलियो।
यही फैलावटको एउटा रोचक कथा भक्तपुरसँग जोडिएको छ। भक्तपुरका तत्कालीन मल्ल राजा भूपतेन्द्र मल्लको शासनकालमा विभिन्न दैवी प्रकोप र राजकाजमा बाधा आइरहेको थियो। भैरवको पूजा विधिवत् हुन नसकेकाले यस्तो भएको हो भन्ने जनविश्वास थियो। त्यसैले तान्त्रिक विद्यामा निपुण विद्वान् ब्राह्मणको खोजी हुँदा, वि.सं. १७४८ तिर सिन्धुपाल्चोकको ठोकपाँबाट बलिपाध्याय भन्ने तान्त्रिक विद्वान्लाई भक्तपुर बोलाइयो।
राजाले बोलाउन पठाएका सिपाहीहरूलाई बलिपाध्यायले विनम्रतापूर्वक भने आज मैले राजालाई भेट्न मिल्दैन; भोलि चाँगुनारायणको पूजा गरी प्रसाद लिएर आफैँ आउँछु। भोलिपल्ट उनी राजदरबार पुगे। उनको सल्लाहअनुसार राजाले देवीको मन्दिर बनाई मूर्ति प्रतिष्ठा गरे, र राज्यव्यवस्था सहज हुँदै गयो। प्रसन्न भएका राजा भूपतेन्द्र मल्लले बलिपाध्यायलाई दुवुलापु भन्ने स्थानमा भूमि बिर्ता दिए जुन स्थान हाल भक्तपुर जिल्लाको चाँगुनारायण नगरपालिकामा पर्छ। चाँगुनारायण मन्दिरको दक्षिणपट्टि अवस्थित त्यही न्यौपाने गाउँबाट एउटा छुट्टै न्यौपाने हाँगाको वंशवृद्धि भयो।
यो कथाले देखाउँछ न्यौपानेहरूले जहाँ-जहाँ पुगे, त्यहाँ आफ्नो विद्या र तान्त्रिक ज्ञानको छाप छोडे। आज न्यौपाने परिवार कर्णालीदेखि काठमाडौँ उपत्यकासम्म, र विदेशिएका सन्ततिमार्फत संसारका विभिन्न देशसम्म फैलिएको छ।
कौडिण्य गोत्र यति पुरानो र व्यापक छ कि यसभित्रका सबै थर (सहगोत्री) अझै पूरै खोजी भइसकेका छैनन्। तर अहिलेसम्म जानकारीमा आएअनुसार, न्यौपानेका नजिकका सगोत्री बन्धुमा आचार्य, प्याकुरेल र बासकोटा पर्छन्।
यो कुराले एउटा सुन्दर सन्देश दिन्छ। आज फरक थर बोकेका, फरक ठाउँमा बस्ने, एकअर्कालाई नचिन्ने कति परिवार वास्तवमा एउटै कौडिण्य जराका हाँगा रहेछन्। त्यही नवपाणियको कथामा जुन दाजु आचार्य भए, र जुन भाइ न्यौपाने भए आज तिनका सन्तान फरक थरमा चिनिए पनि, भित्री रगतले एउटै पुर्खासँग जोडिएका छन्। यही भएर त हाम्रो संस्कारमा गोत्रलाई यति महत्त्व दिइन्छ — किनभने त्यो हाम्रो साझा पुर्खाको स्मृति हो।
न्यौपाने वंशको कुल परम्परा शक्ति उपासनासँग जोडिएको छ। कुलपूजामा कुलदेवी विन्दावासिनीसँगै त्रिशक्ति दुर्गा, लक्ष्मी र सरस्वतीको पूजा गरिन्छ। आराध्यदेव गौरीशंकर र कुलदेव एकादश रुद्रको आराधना पनि यस परम्पराको केन्द्रमा छ।
वंशका जानकारहरूले एउटा सुन्दर कुरा औँल्याएका छन्। कतै-कतै कुलपूजामा बलि दिने चलन देखिए पनि, वंशकै ग्रन्थहरूले यसलाई शास्त्रसम्मत मान्दैनन्। उनीहरूका अनुसार "पशुबलि"को साँचो अर्थ हो आफूभित्रको पशु-प्रवृत्ति त्याग्नु। अर्थात्, बलि भनेको खराब प्रवृत्तिको बलिदान हो, कुनै निर्दोष प्राणीको होइन। यो भनाइ आजको समयमा झनै अर्थपूर्ण लाग्छ।
यस्ता मान्यता र संस्कारहरूले देखाउँछन् वंशावली केवल नामहरूको सूची होइन। यो पुस्तौँदेखि बाँचेको आस्था, मूल्य र जीवनशैलीको जीवित अभिलेख पनि हो।
यति लामो यात्रा पढिसकेपछि एउटा प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ यो सबै कुरा हामीसम्म कसरी आइपुग्यो?
जवाफ सरल छ कसै-कसैले लेखेर, सम्झेर, सुनाएर राखे, त्यसैले। न्यौपाने वंशावली तयार पार्ने एक लेखकले एउटा गहन कुरा लेखेका छन् कल्पना वा विचारले देखेको कुरा लेख्न सजिलो छ, तर तथ्य र सत्यमा आधारित इतिहास लेख्न साह्रै कठिन रहेछ। सानो त्रुटि हुनासाथ सत्य हराइहाल्ने रहेछ।
तर सत्य के हो भने, यी वंशावलीहरू छरिएका छन्। पुरानो पुस्ता बित्दै छ। घरका हजुरबा-हजुरआमाले बोकेका सम्झनाहरू गाउँको नाम, पुर्खाको कथा, कुलदेवताको विवरण, बसाइँसराइका बाटाहरू लेखिएनन् भने बिस्तारै हराउँदै जान्छन्।
हाम्रो जरासँग जोड्ने धागो अदृश्य छ, तर त्यो धागो कमजोर पनि छ। आजै नगाँठे, भोलि चुँडिन सक्छ।
एउटा सानो काम: आफ्नो घरका वृद्धहरूसँग बस्नुहोस्। सोध्नुहोस् हाम्रो पुर्खा कहाँबाट आएका हुन्? हाम्रो कुलदेवता को हुन्? हाम्रो हाँगो कहाँसम्म फैलिएको छ? र जे थाहा पाउनुहुन्छ, त्यो लेखेर राख्नुहोस्। आजका हजुरबा-हजुरआमा सयौँ वर्ष लामो कथाका जीवित कडी हुन्; तिनको बोली सुन्ने मौका सधैँ रहँदैन।
न्यौपाने थरको यो कथा नवपाणियदेखि न्यौपानेसम्मको गौरवशाली यात्रा यहीँ सकिँदैन। हरेक परिवारको आफ्नै हाँगो छ, आफ्नै कथा छ, जुन अझै लेखिन बाँकी छ।
पहिले वंशावली ताडपत्र र हस्तलिखित पोथीमा लेखिन्थ्यो। ती पोथी झरी, आगो, मुसा र समयसँगै हराउँदै गए। आज हामीसँग त्यो हराउन नदिने एउटा नयाँ उपाय छ डिजिटल अभिलेख। जे एकपटक डिजिटल रूपमा सुरक्षित भयो, त्यो सजिलै हराउँदैन, र संसारको जुनसुकै कुनाबाट आफ्ना सन्ततिले हेर्न सक्छन्।
Bamsawaliमा हामी ठीक यही काम सहज बनाउन खोज्दै छौँ तपाईंको परिवारको वंशावली डिजिटल रूपमा सुरक्षित राख्ने, पुस्तौँपुस्ताको सम्बन्ध एउटै वृक्षमा देखाउने, र आउँदो पुस्तालाई आफ्नो जरासँग जोड्ने। विदेशमा हुर्किरहेका हाम्रा छोरानातिले समेत एक क्लिकमै आफ्नो पुर्खाको कथा पढ्न पाऊन् हाम्रो चाहना यही हो।
यो लेख आफ्ना परिवारका सदस्यलाई पठाउनुहोस्, र यस्तै रोचक थर-कथाहरूका लागि "थर यात्रा" शृंखला पछ्याउँदै रहनुहोस्।
तपाईंको थरले पनि एउटा कथा बोकेको छ। आउनुहोस्, त्यो कथा सँगै लेखौँ।
वंशावली परम्पराअनुसार, न्यौपाने थर "नवपाणिय" उपाधिबाट आएको हो। मन्त्रको बलले शुद्ध पानी निकालेर यज्ञमा सहयोग गरेबापत जुम्ली राजाले सदानन्द भट्टलाई "नवपाणिय" उपाधि दिए, र त्यही शब्द क्रमशः नवपाने, नेउपाने हुँदै "न्यौपाने" बन्यो।
न्यौपानेको गोत्र कौडिण्य हो, जुन ऋषि कौडिण्यसँग जोडिएको छ। त्रिप्रवर वशिष्ठ – कौडिण्य – मित्रावरुण र शाखा परासरी कौडिण्य भनेर मानिन्छ।
प्राप्त इतिहासअनुसार, न्यौपाने वंशका आदिपुरुष सदानन्द भट्ट मानिन्छन्, जो दार्चुलाको आँपचौर हुँदै जुम्ला आएका थिए। यो वंश आज झन्डै २९–३० पुस्तासम्म पुगिसकेको देखिन्छ।
हो। न्यौपाने, न्याउपाने र नेउपाने यी सबै एउटै थरका भिन्न उच्चारण र हिज्जे मात्र हुन्, मूल र अर्थ एउटै हो।
न्यौपानेको कुलदेवी विन्दावासिनी र कुलदेवता एकादश रुद्र हुन्। थरोत्पन्न स्थल धौलागोह, जुम्ला हो यही कारण न्यौपानेलाई विशुद्ध नेपाली थर भनिन्छ।
कौडिण्य गोत्रभित्रका नजिकका सगोत्री बन्धुमा आचार्य, प्याकुरेल र बासकोटा पर्छन्। यी थरहरू न्यौपानेकै जराका हाँगा मानिन्छन्।
कौडिण्य गोत्रको जरा भारतको कौडिण्य नगर (मध्य प्रदेश)सम्म पुगे पनि, "न्यौपाने" थर भने नेपालकै माटोमा जुम्लाको धौलागोहमा जन्मिएको हो, र यो थर संसारको अन्य कुनै मूलमा पाइँदैन।
आफ्नो वंशावली र पारिवारिक इतिहासलाई सजिलै व्यवस्थापन गर्नुहोस्। अहिले नै वेटिङ लिस्टमा सामेल हुनुहोस्।
